Inhoudsopgave van Editie 6 - 2024 - Quest

Rusteloos, snel afgeleid: mensen met ADHD kunnen in de huidige maatschappij in het nadeel zijn. Maar in de tijd van jager-verzamelaars waren ze onmisbaar binnen een stam. Dat concluderen wetenschappers aan de University of Pennsylvania (VS). 450 proefpersonen met en zonder ADHD speelden een computerspel waarbij ze binnen een bepaalde tijd zo veel mogelijk besjes moesten verzamelen. Telkens van dezelfde struik plukken zorgde ervoor dat die langzaam uitgeput zou raken. Maar op zoek gaan naar een vers besbosje leverde een tijdstraf op. ADHD’ers bleken sneller geneigd toch een nieuwe struik op te zoeken, terwijl mensen zonder de diagnose langer bleven plakken. Dat duidt er volgens de onderzoekers op dat prehistorische druktebollen ervoor zorgden dat de groep in beweging bleef en zo niet te lang van één soort voedsel afhankelijk was.…

Waar de insecten gebleven zijn? Platgespoten. Diverse natuur? Nergens. Nederland lijkt een eentonige akker, door landbouwgif. Tegelijkertijd helpen pesticiden ook om heel Nederland te voeden, en nog ruim acht miljard monden elders. En de middelen krijgen het predikaat veilig. De Europese Commissie verlengde eind vorig jaar de vergunning voor het gebruik van onkruidverdelger glyfosaat met tien jaar. Ondanks het feit dat het middel in wetenschappelijke onderzoeken in verband wordt gebracht met parkinson en andere aandoeningen. Daarbij zou het slecht zijn voor natuur en milieu. Is de prijs niet hoger dan wat we ervoor terugkrijgen? Moeten we als de wiedeweerga af van bestrijdingsmiddelen of stort de voedselproductie dan totaal in? Hebben we alternatieven of verdient dat verfoeide landbouwgif toch wat meer krediet? Beschermd tegen honger Middeleeuwers zouden stikjaloers zijn op ons.…

Hartstikke giftig handig WIE WAT WAAR? De lanspuntslang Bothrops jararaca is een van de vele addersoorten die voorkomen in de tropische regenwouden in Noorden Zuid-Amerika. GIFWAPEN? De reptielen behoren tot de familie van groefkopadders, zeer giftige slangen. In de regenwouden van Brazilië wachten ze in een hinderlaag tot er iets eetbaars langskomt. Dat kan van alles zijn, van kikkers tot muizen. Sommige soorten hebben een felgekleurde staartpunt: die gebruiken ze als afleiding, door ’m verraderlijk over hun lichaam te bewegen. Dan slaat de slang razendsnel toe. Is het een onbekende hap? Dan trekt hij na de beet zijn kop terug en sterft de prooi een eindje verderop door het gif. Maar bij bekende kost houdt de adder zijn prooi vast tussen zijn giftanden, en verorbert hem zodra het gif zijn…

Het is eindelijk duidelijk waardoor wij mensen staartloos door het leven gaan. Het feit dat wij de staart niet hebben overgenomen van onze voorouders, blijken we te danken te hebben aan één stukje toegevoegd DNA met de naam AluY. Dat ontdekten onderzoekers van New York University (VS). Dit stukje DNA, dat bij apen ontbreekt, voegden de onderzoekers toe aan het DNA van muizen, binnen het zogeheten TBXT-gen. In de groep mét AluY werden staartloze muisjes geboren. De muizen zonder het stukje DNA groeiden een volwaardige staart. Lang werd gedacht dat wij mensen een staart misten doordat het TBXT-gen bij ons gemuteerd was. Maar enkel de toevoeging van AluY was dus genoeg om de staart te laten verdwijnen. DOOR KORTDE BOCHT Onze voorouders verloren zo’n 25 miljoen jaar geleden hun staart…

MATTHIJS VAN VEELEN Hoogleraar micro-economie aan de Universiteit van Amsterdam, gespecialiseerd in biologie en gedrag, verbonden aan het Institute for Biodiversity and Ecosystem Dynamics in Amsterdam A ls een dier uitsterft, wordt zijn plek ‘Ain het ecosysteem meestal vanzelf opgevuld door niet-uitgestorven dieren. Dus een belangrijke afweging in deze kwestie is: hoelang geleden is het dier uitgestorven en is er nog wel ruimte voor hem? Als je een dier in een omgeving zet waar geen natuurlijke plek voor hem is, dan kan dat goed misgaan. We zien dat al gebeuren met exotische planten, zoals de Japanse duizendknoop. Die woekerplant verdringt alle Nederlandse planten in zijn omgeving omdat er niets is dat hem intoomt. Een uitgestorven dier is ook een soort exoot. Niet in de plaatsdimensie, maar in de tijdsdimensie.’ Goed…

Helemaal alleen sta je ’s avonds op een uitgestrekte vlakte. Om je heen is het donker, maar boven je hoofd twinkelen duizenden lichtpuntjes. Behalve een paar krekelgeluiden is het stil. Opeens besef je hoe immens die sterrenhemel is. Je voelt je nietig. Kippenvel. Die nietigheid klinkt niet per se als een positief gevoel. Toch ervaren we verwondering vaak als iets fijns en zoeken we het graag op. Helaas heb je als volwassene zo’n bezoek aan een verre afgelegen plek nodig om verwonderd en geroerd te raken. Of een reis naar de ruimte om je blik op de wereld te verbreden. En dat is niet iets wat je zomaar even doet. Als kind ben je al vol verwondering bij elke kiezel op je pad, en kun je verrukt raken van een…

‘Democratie is een balans tussen daadkracht en draagvlak. Beide staan onder druk’ Meer mensen dan ooit mogen dit jaar gaan stemmen voor een president of parlement. Dat is niet per se optimistisch nieuws, want in veel landen staat de uitslag al vast voordat de verkiezingen hebben plaatsgevonden. Maar ook in de meeste open samenlevingen piept en kraakt het systeem. ‘Democratie is een balans tussen daadkracht en draagvlak’, zegt de Vlaamse schrijver, cultuurhistoricus en democratievernieuwer David Van Reybrouck. ‘Een regering moet zaken voor elkaar kunnen krijgen en tegelijkertijd worden erkend door de bevolking. In het huidige stelsel, de electoraal-representatieve democratie, staan beide onder druk.’ Hoe komt dat? Volgens Van Reybrouck begint het bij de traagheid van het systeem. Mensen mogen slechts eens in de vier jaar stemmen, terwijl de wereld snel…

Deel 5: ZUCHTEN  Zouden we het ook maar één werkdag volhouden zonder zuchten? Heeft een collega je parkeerplek ingepikt? Zucht. Een dag vol vergaderingen? Zucht. Op weg naar huis opnieuw een filerecord? Zucht. En morgen weer. Diepe zucht. Maar danken we de zucht echt aan onze vermoeiende levens? Ook veel dieren zuchten, en die hebben minder te stellen met forensenleed. Een zucht blijkt veel meer dan een verzuchting, al is het nut daarvan ook niet gering. Uitgezucht Zuchten is van levensbelang. Dat klinkt wat overdreven, maar het is wel waar, bewezen onderzoekers van het Seattle Children’s Research Institute (VS) in 2013. Ze fokten muizen met een genetische aanpassing, waardoor die niet of slechts heel weinig konden zuchten. De dieren ontwikkelden al kort na de geboorte ademhalingsproblemen, waarbij hun longen steeds…

Vraag & Antwoord Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. In Nederland mogen we best blij zijn met de duinen. Zonder die grote hopen zand aan de kust zouden een hoop mensen natte voeten krijgen. Het duinlandschap is onderdeel van een bijzonder ecosysteem: vanaf het noordelijkste puntje van Denemarken tot de kust van Noord-Frankrijk loopt een vrijwel onafgebroken duingordel. Het landschap speelt daarmee een belangrijke rol in de natuurlijke bescherming van het land tegen het water. Maar kustduinen bestaan voornamelijk uit zand, en zand heeft de nare gewoonte om weg te waaien. Dat kan ervoor zorgen dat een duin gaat ‘wandelen’: het verplaatst zich onder invloed van de wind. Geen…

De paarse vlek op deze kaart herbergt een gruwelijk geheim. Rond 12 november 1940 tekende SS-Sturmbannführer Max Jesuiter een geïsoleerd gebied op de plattegrond van Warschau, bestemd voor de Joodse bevolking van Polen. Niet-Joden moesten het gebied halsoverkop verlaten, waarna er in een paar dagen tijd ruim 400.000 Joden werden ondergebracht. Dat komt neer op bijna 100.000 man per vierkante kilometer. Ter vergelijking: in Den Haag, de dichtstbevolkte stad van Nederland, leven gemiddeld 6700 mensen op een vierkante kilometer. Op 16 november 1940 gingen de grenzen van het getto dicht. Inwoners konden het gebied alleen nog op gezette tijden in of uit als ze een speciale werkpas hadden. De leefomstandigheden in dat paarse stukje stad waren erbarmelijk. Mensen stierven door ondervoeding en besmettelijke ziekten, zoals tyfus. In 1942 begonnen grootschalige…

Atoompapa Wie? Robert Oppenheimer Sorry voor… de bom Het is een opvallende scène in de Oscar winnende film Oppenheimer. Hierin waarschuwt het hoofdpersonage, natuurkundige Robert Oppenheimer (1904-1967), de Amerikaanse president Harry S Truman voor de verdere ontwikkeling van kernwapens. Oppenheimer was als wetenschappelijk directeur van het Amerikaanse Manhattanproject verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de kernbom: hij wordt niet voor niets ‘de vader van de bom’ genoemd. Het Amerikaanse leger had dat wapen voor het eerst ingezet in Hiroshima en Nagasaki, en daarmee het einde van de Tweede Wereldoorlog bespoedigd. Oppenheimer had vanwege de vele (burger)doden wroeging gekregen. In de film laat hij aan Truman weten het gevoel te hebben dat hij ‘bloed aan zijn handen’ heeft. Oppenheimer is nog niet weg, of Truman noemt hem een cry baby, een huilebalk.…

Eerssie Het lijkt iets van deze tijd: gifjes. Korte, vaak grappige, geluidloze animaties die je via sociale media naar elkaar stuurt. Maar het gifje stamt al uit 1987, van vóór het world wide web. De computers in die tijd hadden nog niet de eindeloze opslagruimte van nu, dus zocht de Amerikaanse softwareontwikkelaar Steve Wilhite naar een manier om kleurenbeelden zonder veel geheugenverbruik op te slaan. Dat werd het Graphics Interchange Format, oftewel gif (de uitvinder sprak het zelf uit als ‘djif’). In de jaren 90 werd het gifje steeds populairder. Totdat het bedrijf van Wilhite in 1995 besloot het patent te handhaven. Opeens moesten softwarebedrijven betalen voor het gebruik van het beeldformat. In een vlaag van rebellie besloten ontwikkelaars op 5 november 1999 al hun gifjes te verwijderen, vanaf dat…

Groene batterijen In Nederland reden er volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek eind 2023 ruim 511.000 stekkerauto’s rond. Dat is bijna vier keer zoveel als in 2019. Wereldwijd is ongeveer tien procent van de auto’s elektrisch. Ook al hebben deze karretjes een lange houdbaarheid, de voorspelling is dat er in 2030 meer dan 600 miljoen kilo aan uitgebluste autobatterijen onze kant op komt. Iemand toevallig nog een braakliggend stukje land beschikbaar? De lithium-ionbatterijen worden ook wel groene batterijen genoemd. Toegegeven: ze bevatten geen giftige zware metalen zoals lood. Maar de mineralen die er wel in zitten wil je ook liever niet vanuit een vuilnisbelt in je drinkwater laten lekken. Metaalmixje Lithium-ionbatterijen bevatten potentieel giftige metalen. Net als in elke andere batterij vind je in de batterij van een elektrische…

Kan virtual reality helpen om posttraumatische klachten te verminderen? Ja, zeggen onderzoekers van Brown University (VS). Na werk in oorlogsgebieden hebben veel veteranen posttraumatische klachten, zoals chronische stress. Wetenschappers creëerden een virtuele oorlogswereld, waarin 54 deelnemers acht minuten lang te maken kregen met een scenario dat voor hen traumatisch is geweest. Dat werd drie keer herhaald. Bij de helft van de deelnemers werden in de tussentijd de hersenen met elektrische pulsen onderdrukt in de gebieden die de stress veroorzaken. Achteraf bleek deze groep minder klachten te hebben. Voor mensen bij wie psychotherapie niet helpt, zou VR dus een goede oplossing kunnen zijn. DOOR KORTDE BOCHT Zo’n zeven procent van de Nederlanders krijgt ooit in zijn leven te maken met een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Opvallend is dat bij vrouwen PTSS meer…

Beladen bunkers Zandvoort heeft de meeste bunkers van Nederland. In WO II maakten ze deel uit van de Atlantikwall, de verdedigingslinie van de nazi’s tegen de geallieerden. In de tentoonstelling Bunkers – Het verborgen verleden van Zandvoort ontdek je hoe het leven in deze kustplaats eruitzag tijdens de bezetting en hoe de betonnen bouwwerken werden gemaakt. Het museum organiseert ook bunkerwandelingen onder begeleiding van een gids. Waar? Zandvoorts Museum, Zandvoort Wanneer? t/m 30 juni Info? zandvoortsmuseum.nl Sjamadriaan spreekt Online betrouwbare informatie vinden is lastig, internet staat vol met zelfbenoemde experts. Je bent altijd een paar klikken verwijderd van de desinfofuik van een influencer. In Eigen onderzoek eerst laat wetenschapsjournalist Adriaan ter Braack (aka Sjamadriaan) zien hoe je pseudowetenschap herkent en waarom YouTube handig is voor koddige kattenfilmpjes, maar niet voor…

Op je wenken MENS & MAATSCHAPPIJ Had u nog iets gewenst, m’neer? Een butler is het summum van chic. Maarre... kun je je in deze tijd nog wel laten bedienen? Retourtje middeleeuwen GESCHIEDENIS / CULTUUR Tijdreizen, waarom niet? Alleen: vind maar eens de hotspots in de middeleeuwen. Quest speelt voor reisleider. Oude drollen GESCHIEDENIS / ARCHEOLOGIE Je poep zegt veel over je gezondheid. Zo nu en dan omkijken kan dus geen kwaad. Maar hebben historische drollen ook nog wat te vertellen? VERDER IN DE VOLGENDE QUEST: Wat is de grootste archeologische schat van Nederland ? Je knippert met je ogen, en wat er dan allemaal gebeurt... Stukjes mini-orgaan kweken voor onderzoek: wat levert dat op? DE REDACTIE KAN VANWEGE DE ACTUALITEIT OF VANWEGE ANDERE OMSTANDIGHEDEN BESLUITEN OM ONDERWERPEN TE SCHRAPPEN…