Inhoudsopgave van V&A Special - Quest

Dat je als kind van kunstzinnige ouders een meesterschilder wordt, valt in elk geval niet uit te sluiten. Want je kunt aanleg erven om de nieuwe Vincent van Gogh of Lionel Messi te worden. Intelligentie is voor zo’n vijftig procent toe te schrijven aan genen, voor spiermassa is dat zestig tot tachtig procent. ‘Maar we hebben het dan niet over het erven van één specifiek gen voor bijvoorbeeld muzikaliteit, intelligentie of sportiviteit’, legt Philip Jansen uit. Hij is geneticus en onderzoeker aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Aanleg voor intelligentie zit bijvoorbeeld verspreid over (waarschijnlijk) honderden genen, die allemaal een beetje bijdragen. ‘Zo werken ze mee aan je concentratievermogen, ruimtelijke oriëntatie of de snelheid waarmee je nieuwe informatie opslaat’, zegt Jansen. Blijven oefenen Je erft dus niet een-op-een het talent van…

Maak je thuis ijsblokjes met zo’n vormpje in de vriezer? Dan bevriest het water erg snel. Te snel voor lucht om uit het water te ontsnappen, en dus blijven kleine luchtbelletjes achter in het ijs. Als witte schilfers maken ze het ijs ondoorzichtig. Wil je liever kraakheldere ijsblokjes, dan moet het water dus heel langzaam bevriezen. Lucht krijgt zo voldoende tijd om beetje bij beetje uit het ijs te ontsnappen. Wil je indruk maken tijdens je volgende cocktailavond met kristalheldere ijsklonten zonder wittige dingen? Dat kan, ook met je eigen vriezer. Check deze (Engelstalige) instructievideo op YouTube: https://tinyurl.com/3z2ffcss.…

‘Bron van vezels’, stelt de verpakking van de ontbijtkoek. ‘Vezelrijke’ crackers en pasta. ‘Verrijkt met vezels’, staat op de yoghurt. Een rondje supermarkt bevestigt de populariteit van vezels onmiddellijk. ‘Ze zijn terug van weggeweest, nadat we vanaf de jaren zestig veel meer bewerkte producten zijn gaan eten’, zegt Nicole de Wit, voedingsonderzoeker bij Wageningen University & Research. ‘Voor ons gemak kregen we toen voedingswaren zoals witbrood. Dat kauwt en slikt makkelijker weg dan de vezels in een bruine boterham, die toch wat hard en stevig van structuur zijn.’ Klein maar fijn Inmiddels blijkt dat het gezonder is om je door zo’n robuust bammetje te werken: de vezels zijn onmisbaar voor een gezonde darmflora (zie ook pagina 76) en verlagen het risico op hart- en vaatziekten, kanker en diabetes. Onder meer…

Inderdaad stonden de Niagara Falls op de grens van Canada en de Verenigde Staten in 1969 kurkdroog. Ingenieurs van het leger wilden toen de stenen die zich aan de basis van de waterval hadden opgehoopt verwijderen. Om het water (ruim 28.000 liter per seconde) tegen te houden, bouwden ze een tijdelijke dam. Tegenwoordig leiden grote watervallen vooral onder de klimaatverandering. De meeste zijn namelijk afhankelijk van neerslag voor hun watertoevoer, en die neemt door toenemende droogte en verdamping af. Zo bleef er van de Afrikaanse Victoria watervallen in het droge seizoen van 2019 bar weinig over. En over de randen van de Iguazú Falls in Zuid-Amerika, de grootste ter wereld, stortte in het voorjaar van 2020 slechts 288 kubieke meter water per seconde naar beneden. Nogal een verschil met de…

Wat zou er nodig zijn om draken te laten evolueren? Een dier dat vuur spuwt? Is dat biologisch mogelijk? En hoe zou dat dan werken? In de natuur komt de bombardeerkever het dichtst in de buurt bij een draak, zegt Ylva Poelman, biotechniekexpert. Het beestje bewaart twee stoffen in aparte reservoirs. Op het moment dat hij zich verdedigt, mengt hij deze stoffen, die met elkaar reageren. Zo ontstaat een toxische spray die wel honderd graden kan worden, en die spuit hij vervolgens uit zijn achterste. Om tot een draak te komen, zou de natuur kunnen voortbouwen op hoe de bombardeerkever het doet, suggereert Poelman. Er moet nog wel zuurstof bij om vuur te maken. Maar zuurstof is aanwezig in de atmosfeer. Er zal overigens, wil er in de natuur een…

Papier kan zonder probleem 25 keer hergebruikt worden, concludeerde Rene Eckhart van de Technische Universität Graz (Oostenrijk) in 2021. Maar dan worden de vezels te kort, in ieder geval voor zachtere papiersoorten zoals keuken- en toiletpapier. Nu is het niet zo dat de recyclefabriek elke baal oudpapier uitpluist op vezellengte. Laura Termeer van Koninklijke VNP, de branche-vereniging van Nederlandse papier- en kartonfabrieken, zegt: ‘Al het oudpapier gaat in een grote bak water en wordt geroerd tot het uiteenvalt tot pulp. Dat gaat door een zeef waar de korte vezels doorheen vallen. En terwijl van de langere vezels die op de zeef blijven liggen opnieuw papier of karton wordt gemaakt, worden de korte met het water afgevoerd.’ Toch komen sommige daarvan alsnog van pas. ‘Korte vezels maken papier stijver. Dus worden…

De ijskap van Antarctica is met gemiddeld ruim 2,2 kilometer ontzettend dik. En dat is nog niet eens het dikste punt, want dat is met vijf kilometer een berg ijs van het formaat Mont Blanc. Heb je het over de noordpool, dan wordt het iets ingewikkelder, zegt Roderik van de Wal, hoogleraar zeespiegelstijging aan de Universiteit Utrecht. Want wat versta je onder ijs op de noordpool? Smeltend ijs Noordpoolijs drijft op de Arctische Oceaan. Dit ijs is gemiddeld maar zo’n twee tot drie meter dik. De Groenlandse ijskap, die voor een groot deel tot het noordpoolgebied behoort, is veel dikker. Gemiddeld zo’n 1,6 kilometer. Toch is de dikte van al dat ijs niet zo heel spannend, zegt Van de Wal. ‘Wetenschappers hebben het liever over de totale massa van het…

Hoeveel ruimteschepen met water je ook naar de zon zou sturen, het is verspilde moeite. Sterker: de zon zal alleen maar harder gaan branden als je alle jerrycans die je hebt meegenomen erover leeggiet. De zon brandt namelijk niet doordat hout, zuurstof en een lucifer samenkomen, zoals bij een kampvuur, maar door nucleaire fusie. Dat houdt in dat de atomen zo hard tegen elkaar worden gedrukt dat ze tegen elkaar aan blijven plakken en zo nieuwe, zwaardere atomen vormen. De energie die daarbij vrijkomt, is wat de zon doet ‘branden’: licht en warmte uitstralen. Het is de druk van de zwaartekracht die ervoor zorgt dat de atomen worden samengeperst. En die neemt toe naarmate de massa toeneemt. Precies dat zal er gebeuren als je tonnen water op de zon loost:…

André Kuipers is de enige levende Nederlander die ooit een ruimteschip bestuurde. Zou hij in een vliegende schotel stappen? ‘Ja hoor, geen probleem. In het vacuüm van de ruimte maakt de vorm van een ruimteschip namelijk niets uit omdat aerodynamica, de stroomlijn, geen enkele rol speelt. Dat zie je aan de vreemde vorm van maanlanders van het Apolloprogramma, en aan de Sojoez waar ik mee vloog: twee bollen op elkaar, met een instrumentenmodule eronder. Een vliegende schotel heeft als voordeel dat je de kleine raketjes die nodig zijn om te sturen goed kunt verdelen over de ring in het midden. Een nadeel is er ook: de ruimte binnen lijkt me niet zo makkelijk in te delen. Een beetje vergelijkbaar met een puntdak op zolder. Daar zet je toch ook liever…

In Nederland staan zo’n 3,5 miljoen straatlantaarns, mailt Arthur Noordhoek. Hij is voorzitter van het Kernteam Outdoor van het kenniscentrum voor licht. Led-lampen verschillen in vermogen, maar vergeleken met de oude lamp bespaar je volgens hem al snel zo’n 40 tot 60 procent. Wat dat kan opleveren als we de nog 2.800.000 (80 procent) van de in totaal 3,5 miljoen straatlantaarns die nog niet zijn vervangen van een led-lampje voorzien? Noordhoek rekent het voor op basis van een gemiddeld vermogen van 70 watt per lamp, een gemiddelde brandtijd van 4000 uur per jaar en een energiebesparing van 50 procent waarvoor led zorgt. Dat maakt dan de volgende som: 2.800.000 stuks x 70 watt x 4000 branduren gedeeld door twee (vanwege de 50 procent besparing) = 392.000.000.000 wattuur, oftewel 392.000.000 kilowattuur…

De Joden hadden de zoon van God laten kruisigen, onder meer omdat hij zich niet aan Joodse religieuze regels zou hebben gehouden. Zo luidde althans de breed gedeelde opvatting onder christenen. Daarbij hingen Joden in hun ogen het verkeerde geloof aan, omdat ze niet in Jezus geloofden. Dat maakte ze, vooral vanaf de Middeleeuwen, verdacht: misschien waren ze dienaars van de duivel. Daarnaast vormden Joden in Europa een minderheid. En minderheden krijgen vaak de schuld van problemen zoals pestepidemieën. Omdat ze ‘anders’ waren, werden Joden bovendien uitgesloten van een groot deel van het leven. Zo mochten ze een beperkt aantal beroepen uitoefenen. Dat van geldwisselaar, bijvoorbeeld. Dit leidde tot een hardnekkig vooroordeel dat ook nu nog regelmatig opduikt: Joden zouden, meer dan anderen, uit zijn op geld en op de…

Het ‘weetje’ dat je minstens een liter zweet per nacht verliest, lijkt de wereld in te zijn geholpen om de verkoop van matrassen op te krikken. Voor de beste nachtrust slaap je in een koele kamer onder een niet al te dikke deken, en onder die omstandigheden zweten de meeste mensen nauwelijks. Een paar nanoliter per minuut per vierkante centimeter, schatten wetenschappers van de University of Cincinnati (VS) toen ze hier in 2015 onderzoek naar deden. Omgerekend naar een nacht van acht uur gaat het dan om zo’n dertig milliliter zweet dat in een lichaamsbedekkende pyjama belandt. Een vijfde van een koffiekopje ongeveer. Het is dus wel zo fris om je nachtoutfit af en toe in de wasmachine te gooien. Maar toen een Britse beddenfabrikant 2500 mensen ondervroeg over hoe vaak…

Er is geen grote rode knop om het internet uit te schakelen. Toch is het volgens Aiko Pras, hoogleraar internet security aan Universiteit Twente, relatief eenvoudig om de werking ervan te dwarsbomen. ‘Bijvoorbeeld door een aantal ondersteunende systemen uit te zetten’, zegt hij. Zoals het Domain Name System (DNS). Dit onderdeel verbindt je browser met het IP-adres van een website. ‘Zonder DNS kan je browser de site niet vinden.’ Het uitzetten van DNS kan met een druk op de uitknop van de servers. ‘Maar je kunt met een paar muisklikken ook bepaalde gebruikers en toepassingen afsluiten.’ Een regime kan eveneens het versturen van berichten via mail of socialemediakanalen beperken. Bijvoorbeeld door het Border Gateway Protocol (BGP) uit te schakelen. Pras: ‘Dan kan een bericht niet meer de juiste route door…

Ten eerste denken mensen vaak dat leer een restproduct is. Als een koe toch al wordt geslacht voor de biefstuk, kun je de huid ook maar beter gebruiken. Anders moet je die weggooien, en dat is zonde. ‘In geval van bont houden we dieren vaak alleen om bont te produceren. Dat dient dus geen ander (waardevol) doel’, mailt Franck Meijboom. Hij is universitair docent ethiek van mens-dier interacties aan de Universiteit Utrecht. ‘Daarnaast speelt mee dat bont, meer dan leer, als een luxeproduct wordt gezien. En we beoordelen het houden en doden van dieren voor een luxeproduct kritischer dan als ze gedood worden voor voedselproductie.’…

Jan van Maarseveen is hoogleraar natuurgeïnspireerde organische chemie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij onderzoekt wat we kunnen leren van moleculen en processen in de natuur. Speciaal voor Quest rekent hij voor hoe het zit met scheten en de uitstoot van methaan. Gemiddeld ontsnapt bij een mens zo’n 1,5 liter scheet per dag, waarvan twintig procent uit aardgas bestaat. Zo ‘scheet’ een mens 0,22 gram methaan per dag de lucht in. Met acht miljard wereldburgers is dat zo’n 0,65 megaton methaan per jaar. Veel? Dat valt wel mee, zegt Van Maarseveen. Per jaar ontsnapt er zo’n 145 tot 260 megaton methaan uit moerassen. En dan heb je nog de uitstoot van aardgasproductie en van de veeteelt. Want ook varkens en runderen laten natuurlijk de nodige scheten. Alles bij elkaar blaast…

Hoofdredacteur a.i. Maartje de Gruyter Managing editor Anna van der Gaag Vormgeving Sandra de Bont Beeldredactie Gaby Baas Coördinatie V&A-special Carlijn Simons Eindredactie Marc Koenen Redactie Willeke van Doorn, Mare Lensvelt, Soraya Schachtschabel, Marieke van der Voort, Juliska Wijsman Group Brand Director Marieke Sutiono Redactie-assistentie Jasmijn Tietema Verder werkten mee Radboud de Bree, Anouk Broersma, Marieke Buijs, Geertje Dekkers, Erica de Graaf, Laurence Harms, Saskia Janssen, Nick Kivits, Sander Koenen, Chris Manuputty, Patrick Oxsener, Tamara Paulus, Rolf Rosing, Koen Scheerders, Ronald Veldhuizen, Sebastiaan van de Water, Nathalie Winkster, Ellemiek de Wit Redactieadres Redactie Quest Moermanskkade 500 1013 BC Amsterdam Quest Vraag & Antwoord is een uitgave van Hearst Netherlands Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam tel. +31 (0)20 535 36 00 hearst.nl E-mail: redactie@quest.nl Social media: @QuestNL (Twitter), www.facebook.com/QuestBraintainment (Facebook), @Questnl…

Dat is afgeleid van ‘kouwe kak’, een term voor mensen die zich deftiger voordoen dan ze eigenlijk zijn. Die uitdrukking is ontstaan in de tijd dat een wc nog geen gemeengoed was en de meeste mensen hun behoefte buiten in een hokje boven een gat deden. Alleen de rijken hadden binnenshuis een kakdoos, met een pot eronder die het personeel leegde. ‘Kouwe kak’ verwees naar mensen die deden alsof ze uit een rijker milieu kwamen, maar nog gewoon buiten moesten poepen. In de jaren 80 van de vorige eeuw had je groepjes scholieren die ‘kakkers’ genoemd werden. Ze werden getypeerd als arrogant, verwaand en hooghartig. Daarom zou de oude betekenis van kouwe kak op hen nog best van toepassing zijn. 3 Vraag van Maria Roest Is ‘sla’ een afkorting van…

Kroepoek bevat rijst of tapiocameel (van de cassavewortel). Er zit veel zetmeel in, en dat zuigt water op. Door het frituren zijn er ook luchtbelletjes in de kroepoek ontstaan. Als de kroepoek het speeksel op je tong opzuigt, knappen de belletjes. Je kunt het horen en voelen knetteren. De geknapte belletjes werken als een soort zuignapjes, die zich aan je tong vastzuigen. 13 Vraag van Karlijn Terheijden Vinden kinderen clowns eigenlijk wel leuk? Britse kinderen zijn zeker not amused, blijkt uit onderzoek van de University of Sheffield in 2008. Volgens het overgrote deel van de ondervraagde 250 jongens en meisjes tussen de vier en zestien jaar maakten clowns ze niet aan het lachen. Ze vonden de grappig bedoelde figuren zelfs eng. Ook kijkers van het Jeugdjournaal zijn niet enthousiast. In…

Ja. Alles in het universum is tijdens de oerknal, zo’n 13,8 miljard geleden, ontstaan. Het universum dijt uit, maar er komen geen nieuwe stukken bij. Er ontstaan natuurlijk wel nieuwe objecten die jonger zijn. Zoals de aarde: die is zo’n 4,6 miljard jaar geleden gevormd uit een wolk van gas, stof en puin. Maar de bouwstenen waaruit de aarde voortkwam, waren niet nieuw. Die zijn er al sinds de oerknal. 23 Vraag van Gerard Sinds wanneer denken we dat buitenaards leven mogelijk is? Sinds de zestiende eeuw weten we dat de aarde een planeet is die om de zon draait, en dat de zon slechts een van vele sterren in het heelal is. Serieus nadenken over buitenaards leven dateert dan ook uit die tijd. De Italiaanse filosoof Giordano Bruno (die…

Dat ligt niet alléén aan de hopeloze lompheid van je verkeerde hand. Scharen zelf zijn scheef en moeten ook scheef worden bediend. Kijk maar goed wat er gebeurt als je een standaardschaar met je rechterhand gebruikt. Je duwt automatisch je duim naar links en trekt je vingers naar rechts. Zo breng je de messen na het scharnierpunt dichter naar elkaar toe, en ontstaat een scherp snijpunt. Met je linkerhand doe je onwillekeurig hetzelfde, maar dan gespiegeld. En dus duw je de bladen juist uit elkaar, wat knippen problematisch maakt. Bij gebrek aan een linkshandige nagelschaar of een gewillige manicure kan veel oefenen dit probleem grotendeels verhelpen. Moeilijk? Leonardo da Vinci leerde zichzelf schrijven met twee handen tegelijk, dus... 34 Vraag van Judith F. Wat maakt essentiële oliën zo essentieel? Sommige…

Een licht ontvlambare cocktail van factoren is volgens verkeerspsycholoog Gerard Tertoolen de verklaring. Om te beginnen denken we anoniem te zijn in de auto. ‘We permitteren ons dingen die we normaal nooit zouden doen.’ Macht speelt ook een rol: met één handeling laat je de motor brullen, dat voelt lekker. Territoriumdrift doet net zo goed mee. ‘We veroveren stukjes asfalt en vinden het vervelend als anderen ons daarin dwarszitten.’ In het kielzog daarvan ligt vereenzelviging: de auto als verlengstuk van je ego. ‘Als mensen je auto aanvallen, voelt dat alsof ze jou aanvallen.’ Het wordt link als mensen emoties zoals woede en frustratie gaan afreageren in het verkeer. Maar wat zorgt er nou specifiek voor dat we zo graag te hard rijden? ‘De auto appelleert enorm aan onze behoefte aan…

De wolharige mammoet, als je het de Facebook-vrienden en Instagram-volgers van Quest vraagt. Met 38 procent van de 1873 stemmen kwam deze wollige olifantachtige, die waarschijnlijk zo’n 4000 jaar geleden van de wereld verdween door opwarming van de aarde, als favoriet uit de bus. De dodo, eind zeventiende eeuw door toedoen van de mens uitgeroeid, werd tweede met 34 procent. Een gigantische meteorietinslag veegde 66 miljoen jaar geleden de dino’s van de aardbodem: zeventien procent van de Quest-stemmers ziet ze graag weer terug. Elf procent zou de sabeltandtijger met open armen verwelkomen. Die leefde van drie miljoen jaar tot ongeveer 28.000 jaar geleden. Wetenschappers denken dat toegenomen concurrentie van andere soorten, waaronder misschien wel de mens, een einde aan zijn bestaan maakte. Ook een gebrek aan voedsel was, door het…

Grotere kans dat je online wordt belaagd dan dat je thuis ongewenst bezoek krijgt. In 2021 kreeg 17 procent van de Nederlanders te maken met een delict, zo berekende het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Dat komt neer op 33 slachtoffers per 100 Nederlanders. Het vaakst (9 procent) ging dat om diefstal: een fiets of scooter die ineens foetsie was, inbraak, zakkenrollen, beroving of tas die uit de auto werd mee gegrist. Met 6 procent was vernieling de volgende misdaad waar we de dupe van werden. Onverlaten maakten slachtoffers het leven zuur door het bekladden van muren, leegprikken van banden of bekrassen van de auto. Iets minder mensen, 5 procent, werden slachtoffer van geweld, vooral bedreiging. Toch neemt dit soort traditionele criminaliteit gestaag af. In vergelijking met 2005 zijn…

Wereldwijd zijn er meer dan vijftien verschillende soorten stekkers op de markt. Deze zijn eind negentiende eeuw regionaal ontworpen om elk in een eigen stopcontact te passen. Behoorlijk onhandig als je met je Nederlandse oplader in een ander land bent. En potentieel nog gevaarlijk ook. Want als je de verkeerde stekker in het verkeerde stopcontact steekt, heb je kans op kortsluiting of apparaten die kapotgaan. Waarom dan geen universeel stopcontact introduceren, zou je zeggen. Maar dat blijkt makkelijker gezegd dan gedaan. De Internationale Elektrotechnische Commissie (IEC) heeft meerdere keren geprobeerd om dit te bewerkstelligen, alleen tot nu toe zonder succes. Welk stopcontact kies je bijvoorbeeld? En wie gaat die overstap betalen? ‘Daarnaast gaan gebouwen en hun installaties zo’n veertig tot honderd jaar mee’, zegt Willem Wolf van de Royal Netherlands…

Het zuurstofgehalte op aarde is nu 25 procent, 540 miljoen jaar geleden was dat 31 procent. Maar de libellen van zeventig centimeter die toen rondfladderden waren niet alleen zo groot doordat ze meer zuurstof hadden. Hun griezelige afmetingen hingen ook samen met de manier waarop ze ademhaalden – of eigenlijk níet ademhaalden. Ze hadden geen actieve ademhaling, maar de lucht (en de zuurstof daarin) bewoog passief door hun longen. Dat kon daardoor dieper doordringen, waardoor het dier zo groot werd. Volgens hoogleraar entomologie Marcel Dicke van Wageningen University & Research zijn de lichamelijke systemen die zorgden voor enorme insecten er in de loop van de evolutie uitgesleten. Uit een experiment van fysioloog John Vandenbrooks (VS) blijkt wel dat libellenjonkies in zuurstofrijke lucht iets forser worden dan soortgenoten in de buitenlucht.…

‘Na telwoorden staat het zelfstandig naamwoord altijd in het meervoud: nul boeken, duizend deelnemers, enzovoort’, stelt het taalloket van Onze Taal. ‘De enige uitzondering is één.’ Een duidelijke regel, maar logisch is anders. ‘Nul is inderdaad geen meervoud, maar ook geen enkelvoud’, reageert taalwetenschapper Sterre Leufkens van de Universiteit Utrecht. Blijkbaar hebben mensen ooit gekozen voor meervoud bij nul. Leufkens: ‘Misschien omdat het meervoud vager is. Met enkelvoud geef je aan dat het om precies één boek of straaljager gaat. Het meervoud kan alles betekenen.’ Dus ook nul. Sowieso zit taal vol met dit soort onbegrepen gekkigheden. Waarom zeggen we bijvoorbeeld ‘Ik weeg 73 kilo’ en niet ’Ik weeg 73 kilo’s’?…

‘Als toeristen veren meenemen, ontstaat er handel en gaan ze er vogels voor plukken’ We staan verdekt opgesteld achter de donkergrijze schermen bij de bagagebanden op luchthaven Schiphol. Boven ons hangt een groen bord. Daarop staat in grote witte letters: Nothing to declare. Als de eerste intercontinentale vluchten arriveren, vult de bagagehal zich met slaperige, geeuwende passagiers. …een flesje water Ik loop een dagje mee met de douane op Schiphol. Die, zo is mij vandaag meerdere malen op het hart gedrukt, niets te maken heeft met de flesjes water in je handbagage (zie het kader ‘Waterafvoer’). ‘Van ons mag iedereen water meenemen’, verzucht Louis de Vries, douanier op Schiphol. ‘Dat verbod is vanwege de security.’ En de douane en de beveiliging zijn twee totaal verschillende instanties. Als je vanaf Schiphol…

De moderne mens Homo sapiens is waarschijnlijk zo’n 300.000 jaar oud. Wanneer we taal gingen ontwikkelen staat wetenschappelijk nog ter discussie. Maar dat zal tussen de 70.000 en 200.000 jaar geleden zijn geweest. Wanneer we dan zijn begonnen met elkaar namen geven? Waarschijnlijk relatief recent, volgens een theorie van Shigeru Miyagawa, hoogleraar linguïstiek aan de Massachusetts Institute of Technology (VS). In zijn podcast The Naked Scientist schat hij dat het zo’n 10.000 tot 12.000 jaar geleden was. Want rond deze periode stapten mensen van het jagen en verzamelen over op landbouw. Gemeenschappen maakten daardoor een grote verandering door. Mensen bleven op dezelfde plek wonen, de gemeenschap werd groter en de rollen strikter gescheiden. Het werd daarmee belangrijker om personen te kunnen onderscheiden. Dus kreeg iedereen een naam.…

Een nanometer is 50.000 keer kleiner dan de doorsnee van een mensenhaar. Oftewel: een miljoenste van een millimeter. Dat je op deze schaal niets hebt aan een reguliere rolmaat is wel duidelijk. Dus wat als je iets wilt meten met nanometerprecisie, zoals supernauwkeurige spiegels voor ruimtesatellieten? Ingenieurs André Hoogstrate en Merijn Voets van TNO doen dat met een heliumneonlaser. Daarvan is de golflengte exact 632,8 nanometer. ‘Als wij willen meten of de spiegels die we maken helemaal vlak zijn, laten we licht van de helium-neonlaser weerkaatsen op de spiegel. Dat weerkaatste licht vergelijken we met het oorspronkelijke licht dat uit de laser komt. Minuscule hoogteverschillen in de spiegel zien we terug als een zogenoemd ‘interferentiepatroon’, een serie verschillende heldere, donkere strepen. Aan de hand van dit patroon kunnen we dikteverschillen…

In principe is een zorgverzekering voor elke Nederlander verplicht. Alleen heb je een adres nodig om je te kunnen verzekeren, en dat is precies wat dak- en thuislozen vaak niet hebben. Wat er gebeurt als ze in het ziekenhuis belanden of dringend medische zorg nodig hebben? Dan treedt de Subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden (SOV-regeling) in werking. Zorgverleners kunnen via deze regeling van de Stichting Centraal Administratie Kantoor AWBZ (het CAK) de kosten die binnen de basisverzekering vallen declareren bij het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Iedereen in Nederland heeft namelijk recht op noodzakelijke medische hulp. Alle kosten die daarbuiten vallen, zijn voor de patiënt zelf. Volgens het CAK verschilt het per ziekenhuis hoe hiermee wordt omgegaan.…

Nee, eigenlijk niet. Mythen gaan namelijk officieel over het bovennatuurlijke, waarin de hoofdrol is weggelegd voor goden, halfgoden of de herkomst van een volk en zijn godsdienst. In Nederland zijn verhalen van dit type niet op schrift bewaard gebleven en ook in de mondelinge overlevering zijn ze niet bekend. Andere volksverhalen, zoals sagen en legendes, kennen we wel. Legendes gaan over het christelijk geloof en heiligen. Een van de bekendste Nederlandse legendes is die van Sinterklaas, gebaseerd op goedheiligman Nicolaas van Myra (in het huidige Turkije). Die redde het leven van kinderen en zou giften door open ramen hebben gegooid. Sagen zijn volksverhalen met een specifieke tijd en plaats als onderwerp. Bijvoorbeeld de sage van de reusachtige Pier Gerlofs Donia, beter bekend als Grote Pier, uit de vijftiende eeuw. Van…

Getallen als 100 en 100.000 ogen mooi rond, maar rekenkundig zijn ze een nachtmerrie. Deel honderd maar eens door 3, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18 of 19. Dat levert onhandige, gebroken getallen op. De Babyloniërs hadden dit 4000 jaar geleden perfect in de gaten en kozen daarom voor het beter deelbare zestig als basisgetal. Wij hebben nog elke dag met hun zogenaamde ‘sexagesimale stelsel’ te maken. Het is de reden dat onze minuten en seconden tot zestig gaan. En dat elke hoek van een perfect gelijkzijdige driehoek zestig graden telt. In een cirkel passen zes perfecte driehoeken en dus bevat een cirkel precies 360 graden. En die 360 is ultiem deelbaar. Probeer maar uit: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10,…

Meestal gebruiken scheepsbouwers een droogdok. Dat is een drooggepompt bassin naast het water. Hier wordt het schip in elkaar gezet. Als het klaar is om te varen, pompen ze het droogdok vol tot het waterpeil gelijk is aan dat van het water ernaast. Dan gaat de schipdeur van het dok, die het water tegenhoudt, open en kan het schip wegvaren. Het werkt ook andersom. Een schip dat aan reparatie toe is, vaart het droogdok binnen. De schipdeur gaat dicht en het dok wordt leeggepompt. Een andere mogelijkheid is tewaterlating via een scheepshelling. Die bestaat uit glijbanen of rails die vanaf de scheepswerf tot in het water doorlopen. Deze methode kent wel meer risico’s: de krachten die het schip ondervindt als het in het water plonst, zijn enorm. 28 Vraag van…

‘Om een idee te krijgen, moet je de vraag eigenlijk in tweeën splitsen’, zegt gedragsbioloog Patrick van Veen. De eerste vraag is: weten wij instinctief hoe seks werkt? En de tweede: weten we instinctief dat seks tot zwangerschap en nageslacht leidt? ‘Beide vragen kunnen we niet met zekerheid beantwoorden, maar we kunnen wel kijken naar vergelijkbare situaties bij aan de mens verwante dieren.’ Snappen hoe het moet Of wij instinctief weten hoe seks werkt? Deels wel, denkt Van Veen. Althans, we hebben waarschijnlijk gevoelsmatig een seksuele drive. ‘Maar het technische stuk, hoe je seks hebt, kan een uitdaging vormen. Dat zien we ook bij mensapen.’ Seks gebeurt bij mensapen waar iedereen bij is. Maar soms komt het voor dat een aap nog nooit een paring heeft gezien, bijvoorbeeld als hij…

Waarschijnlijk verliezen vrouwen inderdaad meer haren dan mannen. In de basis hebben beiden evenveel haarsprieten. En al die sprieten zijn eens in de drie tot vijf jaar aan de beurt voor vervanging. Op die manier laten mensen dagelijks zo’n vijftig tot honderdvijftig haren achter in doucheputjes, bedden en op truien, blijkt uit onderzoek van dermatoloog Rodney Sinclair van het Epworth Hospital in Melbourne (Australië). De reden dat vrouwen vaak toch meer haar verliezen dan mannen is dat zij, gemiddeld genomen, hun haar vaker beschadigen. Zoals met bijtende verfjes of de krul- of stijltang. Dat beschadigt de haarzakjes en zorgt zo voor extra haaruitval. Nog een boosdoener: haarlengte. Lange (vrouwen)haren komen sneller in de klit, en zo’n klittenboel ontwarren gaat niet zonder slag of stoot. Lees: uitval. Overigens geeft het doucheputje…

Dat is een bijeffect van de bouw van ons spraakkanaal, vertelt spraakonderzoeker Bart de Boer van de Vrije Universiteit Brussel. ‘En van het feit dat mensen, vooral kinderen, verschrikkelijk goed zijn in het leren imiteren van klanken. Ik denk dus niet dat fluiten apart van taal geëvolueerd is.’ Dat neemt niet weg dat fluiten nuttig kan zijn als communicatiemiddel, vooral als je in een luide omgeving de aandacht wilt trekken. Bouwvakkers schijnen daar soms behoefte aan te hebben. Er zijn ook talen waarvan een gefloten variant bestaat, zoals Silbo op La Gomera, een van de Canarische Eilanden. Gebaseerd op het Spaans, wordt die fluittaal vooral gebruikt om over grote afstand te communiceren. Overigens zijn mensen niet uniek in hun fluitvermogen. Een aantal orang-oetans in dierentuinen heeft leren fluiten. In het…

Als je sterft van de honger, eet je lichaam zichzelf al op: het offert vetreserves en spiermassa op om de organen draaiende te houden. Kwijn je in een koude kerker weg van de honger, neem dan alsjeblieft geen hap uit bijvoorbeeld je kuit, hoe mals die er ook uitziet. Je verliest dan bloed en triggert het wondgenezingsproces. Beide kosten energie, waar je – hongerig als je bent – weinig van hebt. Bovendien poep je uiteindelijk weer een deel van je voormalige kuit uit, nadat je eerst je spijsvertering extra hebt belast. Door jezelf op te knagen zul je dus alleen maar sneller sterven. Alleen als je been toch al is afgehakt, kan het voedzaam zijn om je tanden erin te zetten.…

‘Lgrondslag ligt, klopt niet’, antwoordt sociaal- psycholoog Paul van Lange (Vrije Universiteit Amsterdam). ‘Het idee is waarschijnlijk dat mensen die zich voortdurend in gezelschap begeven meer kans hebben om te overleven dankzij een sociaal netwerk en een grotere kans hebben op veel nageslacht.’ Maar dat is buiten de waard gerekend, aldus Van Lange. Sociaal zijn vraagt namelijk veel van mensen. Je moet rekening houden met je reputatie en met wat de ander wil en denkt. ‘Daar moet je af en toe in je eentje van bijkomen, of met iemand die je vertrouwt en aan wie je je kwetsbaarheden kunt tonen.’…

Opeen afbeelding uit een Egyptische graftombe, zo’n 3400 jaar geleden geschilderd, staan twee vrouwen te dansen met wild bewegende ledematen. Het duo doet in niets denken aan passagiers die netjes op een rij met hun neuzen dezelfde kant op staan te wachten op een bus. Want in kunst die de Oude Egyptenaren maakten, beeldden ze mensen in allerlei poses af. Toch staan inderdaad veel geschilderde Egyptenaren stijf achter elkaar. Dat komt doordat kunstenaars vooral de belangrijkste onderdelen van mensen wilden weergeven. En dat waren volgens hen het profiel van het gezicht, de voorkant van de romp, de armen en benen. Om alles goed in beeld te krijgen, draaiden schilders hun onderwerpen in een houding die wat onnatuurlijk en statisch overkomt. Of, in het geval van een groepje mensen bij elkaar,…

Bij windmolens draaien de wieken omdat de wind ze voortstuwt. De windmolens zelf staan stil, terwijl een generator de energie die vrijkomt bij de beweging van de wieken omzet in stroom. De wielen van auto’s draaien rond omdat een motor ze aandrijft. De auto gebruikt de energie uit de bewegende wielen om vooruit te komen: de draaibeweging van de wielen over de grond stuwt de auto voort. Als je energie wilt opwekken uit de beweging van de wielen, verlies je dus snelheid. Denk aan de ouderwetse fietsdynamo. Die zorgt voor licht, maar als je hem aanzet, moet je harder trappen. Toch kun je wel iets met de energie uit de beweging van autowielen, zegt Stijn Plekkenpol. Met zijn medestudenten van TU/ecomotive ontwikkelde hij een auto die meer CO2 opslaat dan…

Sinds wetenschappers weten dat veel diersoorten, net als de mens, twee hersenhelften hebben, zijn ze gaan kijken of beesten ook een voorkeur hebben voor rechts of links. Ja, zo bleek in 2019 uit een studie van de Ruhr-Universität Bochum (Duitsland), want 68 procent van de honden en 78 procent van de katten maakten meer gebruik van de linkerdan wel rechterpoot bij bijvoorbeeld het stilleggen van een speeltje. Andere onderzoeken toonden aan dat walrussen hun rechtervin prefereren, net als chimpansees hun rechterhand. Papagaaien daarentegen zijn over het algemeen linkspotig. Waarom dieren (en mensen) een voorliefde voor links of rechts hebben, blijft nog altijd de grote vraag.…

Dat hangt af van hoe gevoelig je bent voor een hoge bloeddruk. De typische smaak van drop komt van de smaakstof glycyrrhizine in zoethout. Mensen verteren de stof niet, maar darmbacteriën breken hem af tot glycyrrhetinezuur. En dat zuur verstoort de werking van de nieren. Daardoor kun je een hoge bloeddruk krijgen en neemt het risico op een hartinfarct of beroerte toe. Het Voedingscentrum raadt maximaal honderd gram drop per dag aan. Maar voor mensen die gevoelig zijn voor een hoge bloeddruk is dat al veel te veel, stellen wetenschappers in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Zij adviseren maximaal tien tot dertig gram per dag. In één keer een hele zak, zo’n 250 gram, wegwerken is dus niet aan te raden. En dat is nog afgezien van de suiker, waar…

Matroos was geen beroep voor een fijnproever. Het eten aan boord was namelijk nogal eenzijdig. Er was scheepsbeschuit, dat langer houdbaar was dan brood, en gort voor pap. Bonen, die ook lang goed konden blijven, stonden daarnaast op het menu, net als kaas, gezouten vlees en vis. Als de bemanning mazzel had, gingen levende dieren mee. Die konden onderweg worden geslacht, om zo vers vlees op tafel te zetten. Groente en fruit hadden de scheepslui niet, al liet admiraal Piet Hein na een tocht over de Atlantische Oceaan op de Bahama’s ladingen bananen en ananassen inslaan. Ook aardappelen laadde hij in, die toen in Europa nog nauwelijks bekend waren. Maar doorgaans zat er weinig vitamine C in het dieet van zeelui. Daardoor lagen altijd medische problemen op de loer, zoals…

Ooit zal Jezus terugkeren op aarde, zo leert het christendom. De doden zullen dan, met lichaam en ziel, opstaan uit hun graven, terwijl Jezus het laatste oordeel velt. De goeden of uitverkorenen wacht het eeuwige leven, de rest zal in vergetelheid raken. Voor dat laatste oordeel moeten de doden kunnen opstaan, en daarvoor hebben ze hun lichaam nodig. Vandaar dat christenen al eeuwenlang hun doden in de grond stoppen, in plaats van ze te verbranden. Voor hindoes en boeddhisten ligt het anders. Zij geloven in reïncarnatie, waarbij de ziel van de overledene wedergeboren wordt in een ander lichaam. Om die reden kiezen ze meestal voor crematie. Met name hindoes hebben een duidelijke reden. Zij denken dat de ziel gehecht is aan het lichaam en moeite heeft om het verlaten. Daarom…

Zo’n 250.000 jaar geleden maakte de neanderthaler, die volgens recente (nieuwe) inzichten ongeveer 400.000 jaar terug in Europa arriveerde, een opvallend kleine vuistbijl. Dit stenen werktuigje, dat in de twintigste eeuw in de buurt van Rhenen zou worden opgegraven, was circa vierenhalve centimeter lang en woog maar negentien gram. Dat is weinig voor een bijl uit die tijd. Daarom bestaat het vermoeden dat het hier om speelgoed ging, waarmee een jonge neanderthaler de grote mensen kon nadoen. Mogelijk hadden neanderthalerkinderen ook speeltjes van hout, of van dierlijk materiaal zoals bot en bont. Alleen vergaan dat soort materialen vaak. Daardoor is de kans klein dat archeologen daar ooit bewijs van zullen aantreffen.…