Inhoudsopgave van Editie 7 - 2023 - Quest

Wat gebeurt er als mensen in een lockdown zitten? Dan zien ze meer ufo’s. Tijdens de corona-pandemie zagen Amerikanen ze zo’n 600 keer vaker vliegen dan in de perioden ervoor. Hoe komt dat? Mensen hebben tijdens een lockdown meer vrije tijd, gaan vaker wandelen en zijn door angstgevoelens alerter op wat er in hun omgeving gebeurt. Dat was althans de aanname van onderzoekers van de University of Vermont (VS). Maar na een data-analyse van waar mensen zich bevonden en andere gegevens, kon dat idee verworpen worden. Waar het dan wel aan ligt? Waarschijnlijk is de toename van waarnemingen veroorzaakt door SpaceX, het bedrijf van ondernemer Elon Musk, dat kleine satellieten de lucht in schiet. Per lancering zijn dat er zo’n zestig. En wanneer waren deze lanceringen vooral? Juist, ten tijde…

KORT DOOR DE BOCHT Elk mens heeft een eigen, unieke geur. Je lichaamsgeur wordt bepaald door bacteriën op de huid, ook wel je microbioom genoemd. Lichaamsgeur kan onbewust een rol spelen bij het kiezen van een partner. We zoeken mogelijk iemand met een tegenovergesteld microbioom. Gespannen voor een werkborrel? Ruik dan eens aan de oksel van collega’s. Onderzoekers van onder andere de Università di Pisa (Italië) analyseerden drie groepen vrouwen met sociale angst. Groep één kreeg ‘angstzweet’ te ruiken, van mensen die zojuist een enge film gekeken hadden. Groep twee snuffelde aan ‘blij zweet’, van mensen die net een grappige video hadden gezien. De laatste groep kreeg helemaal niets te ruiken. Alle deelnemers kregen daarna mindfulnesstherapie. Wat bleek? De eerste twee groepen voelden zich daarna 37 procent minder angstig. Bij…

Veertig pas gelanceerde satellieten sneuvelden in 2022 door slechts één kleine zonnestorm Het is 1 september 1859. Op een strakblauwe ochtend richt de Engelse astronoom Richard Carrington zijn telescoop op de zon. Plots ziet hij een felle lichtflits op het oppervlak van onze ster. Het verrast hem, maar na vijf minuten is de zon weer normaal en lijkt er niets aan de hand. Tot zeventien uur later. 2 september 1859. Kleurige lichtslierten dansen wereldwijd door de hemel. Poollicht is er niet alleen aan de noord- en zuidpool, maar ook bij Rome en Hawaii. Sommige mijnwerkers in de Verenigde Staten zien de roodverlichte hemel aan voor daglicht en beginnen midden in de nacht aan het ontbijt. Ze kunnen zelfs de krant lezen bij het nachtelijke licht. En telegrafen doen ook raar.…

HET LAATSTE WOORD Elk huishouden heeft zijn eeuwige discussies. Wie heeft er gelijk? In ‘Het Laatste Woord’ zoekt Quest het voor je uit. Deze keer: Heb jij thuis ook een eindeloze discussie met je partner of huisgenoot, en wil je weten wie gelijk heeft? Laat het ons weten via redactie@quest.nl Een kant-en-klare magnetronmaaltijd uit de supermarkt is meestal niet de meest gezonde keuze. Maar daarbij denk je vast niet aan de plastic verpakking. Daar zitten hormoonverstorende stoffen in, waarschuwen toxicologen van onder meer de Vrije Universiteit Amsterdam. Die stoffen kunnen invloed hebben op je immuunsysteem en je vruchtbaarheid. Op de site waarzitwatin.nl (van onder meer het RIVM) staat een overzicht van risicovolle stoffen. Eén ervan, BPA, is een hardmaker die plastic stevigheid geeft. Het zit onder meer in plastic flesjes…

Het vrouwtjeszeepaard heeft een soort piemel waarmee ze haar eicellen in het mannetje zet Een zeepaardje heeft bij het baren zijn baby’s vast niet zoveel pijn als een mens. De menselijke bevalling staat bekend als een van de zwaarste uit het dierenrijk. Maar erg prettig ziet het er bij een zeepaardje ook niet uit. Met schokkende bewegingen spuit hij met iedere pers een grote lading jonkies uit het gat bovenop zijn bolle buik, tot wel zo’n duizend in totaal. ‘Hij’, inderdaad. Want bij zeepaardjes, en bij verwante soorten als zeenaalden en zeedraken, worden de mannetjes zwanger. Hoe werkt dat dan, zwangerschap bij mannetjes? Als de zeepaardjes het kunnen, waarom kunnen andere mannelijke dieren dat dan niet? En waarom komt mannelijke zwangerschap zo weinig voor? Wat maakt mannelijk? Een vraag die…

Hoe vind je een verdronken gouden armband of telefoon terug ? Zoek je een gouden voorwerp? Dan stel je de detector zo in dat hij geen roestige spijker vindt Spring jij het ijskoude water in om je verloren mobieltje op te duiken? Voor een duur horloge? Of voor een antieke oorbel, een erfstuk van je oma? Duiker en metaaldetectorfanaat Robert-Jan Ousen doet het allemaal. Niet voor zijn eigen verloren spullen, maar voor die van anderen. Robert-Jan, of Rob zoals hij zichzelf voorstelt, duikt al vijftien jaar met een metaaldetector. Voor de stichting Gevonden-verloren zoekt hij in zijn vrije tijd in de donkerste, modderigste wateren naar verloren schatten van anderen. ‘Mensen vragen mij voor objecten van emotionele waarde.’ Van de trouwring van een terminaal zieke man tot de mobiele telefoon van…

KORT DOOR DE BOCHT Troggen ontstaan altijd langs aardplaten, doordat de ene plaat onder de ander schuift. De diepste plek die de oceaan kent is de Marianentrog. Deze trog is ongeveer elf kilometer diep. In 1960 bereikten onderzoekers voor het eerst de Challenger Deep, ofwel de bodem van de Marianentrog. Op kilometers diepte verwacht je weinig leven in de oceaan. Maar de slakdolven breken een record: het zijn de diepst levende vissen die tot nu toe waargenomen zijn. Onderzoekers van onder meer de University of Western Australia ontdekten deze dieren op meer dan acht kilometer diepte. Tien jaar onderzochten ze diverse Japanse troggen, waaronder de Izu-Ogasawara-trog. Hier wisten ze twee van de zwemmende slakdolven te vangen. Het is bijzonder dat deze dieren kunnen leven op zo’n diepte. De temperatuur is…

Waar bestaat bleekselderij nou uit? Heel veel water en een paar calorietjes. Minder dan je kwijtraakt met kauwen en verteren, klinkt het aan de borreltafel. Bevat bleekselderij dan echt ‘negatieve calorieën’? Zit er iets in? In bleekselderij zit inderdaad niet erg veel energie: veertien kilocalorieën per honderd gram, om precies te zijn. Dat is de helft van broccoli, negen keer minder dan spaghetti en ruim dertig keer minder dan chips. Maar is het voldoende om je lichaam calorieën te laten verbranden? Zo’n tien procent van de energie die we via ons eten binnenkrijgen, gaat op aan de verwerking. Dit ‘thermisch effect’ van voedsel is dus geen verzinsel. Alleen: het percentage verandert niet wezenlijk bij bleekselderij. Die bevat weinig calorieën, en is daardoor ook makkelijk te verwerken. Per calorie moet je…

Grenzen van de economie De natuur verandert door de klimaatverandering. Hulpbronnen, zoals fossiele brandstoffen en water, raken op. Een klein aantal mensen wordt steeds rijker terwijl de rest niet meegroeit. Financiële crises dienen zich steeds opnieuw aan. ‘We lopen aan alle kanten tegen de grenzen van de huidige economie aan’, vertelt Irene van Staveren, hoogleraar pluralistische ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. ‘Vandaar dat er allerlei alternatieven opborrelen. En hoewel dat nu nog allemaal ideaalbeelden zijn, utopieën misschien zelfs, is het wel belangrijk dat we gaan nadenken over hoe het anders kan.’ In deze winkelstraat is alleen plaats voor ondernemingen met een goede inborst Bewijs van goed gedrag Wat voor economie? Gemene-goed-economie Het idee? Op zoek naar Etos, McDonald’s of H&M? In een winkelstraat volgens de gemene-goedeconomie zie…

PSYCHOLOGIE Meer drukte, minder chaos Mensenmassa’sdie zich tijdens de spits door een overvol station manoeuvreren lijken erg chaotisch. Maar verrassend genoeg zit er wel degelijk structuur in hoe we bewegen. Dat blijkt uit onderzoek van de University of Bath (VK). Als voetgangers in twee tegengestelde richtingen lopen, worden er banen gevormd. Dat komt door diffusie en drift. Diffusie omdat mensen in de baan gaan lopen waar weinig tegenliggers zijn, en drift doordat mensen worden weggeduwd van plekken waar juist veel tegenliggers zijn. De banen zijn ongeveer twee lichaamsbreedtes breed. Bovendien blijkt dat wanneer één van de twee richtingen naar een smalle uitgang leidt, alle banen parabolen vormen. Daar is niets chaotisch aan. KORT DOOR KORTDE BOCHT ■ Lagen zand aan de kustlijn vertonen stroomribbels die ontstaan wanneer zand aangevoerd wordt…

De zon schijnt steeds uitbundiger en half Nederland telt al af naar die lekker lange zomervakantie. Jammer alleen dat de ultraviolette (uv-)straling gevaarlijk is. Hoe zorg je ervoor dat je optimaal én verantwoord geniet van de zon? Linda Sumner, woordvoerder van KWF Kankerbestrijding, reageert op zeven brandende stellingen. 1Als ik de zon inga, heb ik uv-werende kleding nodig ‘Dat hangt af van wat je gaat doen’, zegt Linda Sumner van KWF Kankerbestrijding. ‘Uv-werende kleding beschermt het best. Ook als je kleren nat worden, blijft de bescherming rond de factor 50. Ter vergelijking: een wit, droog T-shirt staat ongeveer gelijk aan factor 15. Wordt dit shirt nat door zweet of water? Dan houdt het nog minder straling tegen. Als je naar het strand gaat, is uv-werende kleding dus superhandig. Maar pak…

Het verhaal van de spijkerbroek begint vaak bij Levi Strauss, die het kledingstuk in 1873 op grote schaal in San Francisco ging fabriceren. Maar de ontstaansgeschiedenis begint ruim twee jaar eerder en 350 kilometer noordoostelijker, in Reno, Nevada. Daar kreeg de Joodse kleermaker Jacob Davis in januari 1871 het verzoek een extra stevige broek te maken. ‘Zijn naam weet ik niet, maar het was een grote man, die nergens een broek kon vinden die paste’, vertelde Davis enkele jaren later in een patentproces. ‘Zijn vrouw wilde dat hij hout zou hakken, maar hij had geen broek om aan te trekken.’ De echtgenote had twee verzoekjes: het kledingstuk moest goedkoop zijn en heel stevig, want ‘hij trekt telkens zijn kleren kapot’. Bij het maken van het kledingstuk overwoog Davis om extra…

TECHNOLOGIE / MENS & LICHAAM Brein & bytes Plug and think. Kun je met alleen je hersenen een computer besturen? Hoe werkt dat dan? Nieuwe helden Werpen we een nieuw licht op de geschiedenis? De kampvechters van de koloniën zijn onze nieuwe historische helden. GETTY IMAGES BERLINDA VAN DAM/ANP MASTERCLASS Kom er maar uit Ontsnappen uit een hermetisch gesloten kamer terwijl de tijd wegtikt. Geen makkelijke puzzel, weet escaperoommaker Loran Laus. NATUUR Iedereen telt mee Olifanten redden we graag. Maar ook parasieten zijn belangrijk. En ook die worden bedreigd. Hoe kiezen we welke soorten we beschermen? VERDER IN DE VOLGENDE QUEST: Waarom doen we al eeuwen moeilijk over de alledaagse menstruatie? De een wil vloeibaar wasmiddel, de ander zeeppoeder. Maakt dat wat uit? Bedden, patiënten, operatiekamers: hoe verhuis je een…

Welijken een stap dichterbij de mannenpil, en nu zónder hormonen. Uitschakeling van een gen bij mannen zou de uitkomst kunnen zijn. Onderzoekers van Washington State University (VS) bekeken het zogeheten Arrdc5-gen, dat in de zaadballen van muizen, varkens, stieren en mensen actief is. Als dit gen bij mannelijke muizen was uitgeschakeld, bleken hun spermacellen zodanig te vervormen dat ze niet meer in staat waren om eicellen te bevruchten. Een pil die het Arrdc5-gen tijdelijk uitschakelt, zou dus kunnen dienen als anticonceptie voor mannen, denken de onderzoekers. Met als voordeel dat de uitschakeling omkeerbaar is, zodat mannen niet voorgoed onvruchtbaar blijven. Met deze ontdekking hopen de wetenschappers de pil zo snel mogelijk verder te ontwikkelen. KORT DOOR DE BOCHT Al vaker zijn er anticonceptiepillen voor mannen ontwikkeld, maar dan op basis…

Olifanten zijn gek op bananen, die schrokken ze normaal met schil en al op. Maar Pang Pha uit de Berlijnse Zoo is een uitzondering. Onderzoekers van de Humboldt-Universität zu Berlin (Duitsland) stonden versteld toen ze haar een banaan zagen pellen. Dat doet ze door de vrucht met de slurf te breken en dan uit de schil te persen. Opvallend: alleen bij geelbruine, rijpe exemplaren haalt het dier de schil eraf. De gelere bananen eet ze net als haar soortgenoten in één hap met schil en al op. Het is niet duidelijk waarom Pang Pha rijpe bananen het liefst pelt. De onderzoekers vermoeden dat ze zag hoe verzorgers bananen eten, en dat ze het pellen van hen heeft overgenomen.…

Noem het een geluk bij een ongeluk. Toen op 15 april 2019 de vlammen uit de Notre-Dame in Parijs sloegen, vreesde de halve wereld voor de ondergang van de beroemde middeleeuwse kathedraal. Maar nu het gebouw uit de as herrijst, zijn er verschillende bouwtechnische geheimen blootgelegd. Hoe kregen de Fransen de enorme kerk bijvoorbeeld zo solide destijds? Met metaal, blijkt nu. Door de stenen met ijzeren staven te verbinden, werd het risico op instorten kleiner. Deze technologie wordt nog altijd gebruikt bij beton. Sommige van de metalen staven dateren van rond 1160, waarmee de Notre-Dame het oudste bouwwerk is waarvan we weten dat er metaal gebruikt is. Eerder werd aangenomen dat deze techniek pas na 1800 werd toegepast. KORT DOOR DE BOCHT Met een 35 meter hoog schip was de…

Goed volk? Deminst betrouwbare beroepsgroep? Marktonderzoeksbureau Ipsos ondervroeg duizend mensen, en de helft kwam uit op politici. Nederland scoort van de 28 meegenomen landen het allerhoogst in het vertrouwen in politie en rechters. Valse beloften Gezichtcrèmes die minder rimpels beloven, haargroeimiddelen voor een volle coupe of afslankpillen waarmee je gewicht verliest zonder dieet. We weten dat we reclames met een korreltje zout moeten nemen. Maar mogen bedrijven halve waarheden en hele leugens verspreiden? Dat laatste is in elk geval verboden. Volgens de Reclame Code mag je in een reclame wel iets mooier maken, zolang je je belofte nakomt. Een voorbeeld is de ‘terugroepactie’ van Volkswagen in 2007. Het automerk plaatste in dagbladen een advertentie waarin stond dat de sluiting van het handschoenenkastje van een 33 jaar oud type VW slijtage…

Vraag & Antwoord Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. Vanavond sperzieboontjes, lekker. In de supermarkt vul je een zakje. Maar de kassamedewerker kijkt je boos aan, je hebt ze niet gewogen. Hoe denk je zo het product te scannen? Rennend naar de weegschaal denk je na over dat scannen. Zit de weegschaal vol kant-en-klare prijsstickers? Gaan die ooit op? En hoeveel codes zijn er dan? Zeep in dertien cijfers Een barcode, of streepjescode, ontleent zijn naam aan zijn uiterlijk. Het Engelse woord bar betekent ‘staaf’ of ‘streep’. Dat blokje dunne en dikke streepjes is niets meer dan een computervertaling, een code, van cijfers. Ze zijn er in heel veel…

Er is absoluut iets veranderd, maar wat? Fermentatie kan het niet zijn. Het eten is gekookt, waardoor de micro-organismen goeddeels zijn uitgeschakeld. Ook de Maillardreacties (zie verderop in dit artikel) zijn geen kandidaten. Die verlopen in de koelkast te langzaam. Nee, er gebeurt iets heel anders in ons eten: het rijpt door de oxidatie van vetten. Hoe werkt dat? Oxidatie is een complexe kettingreactie van radicalen. Een radicaal is een molecuul dat heel makkelijk een elektron kan afstaan aan een ander molecuul. Het molecuul dat het elektron ontvangt, verandert vervolgens in een radicaal dat op zijn beurt weer een ander molecuul kan veranderen. Radicalen ontstaan onder invloed van ultraviolet licht of door de aanwezigheid van bepaalde metalen. De gevormde radicalen Laat die pindakaas maar even rijpen langere tijd bewaart, ranzig…

Meeuwen broeden bewust vaak op plekken waar mensen slecht bij kunnen Half maart komen de eerste aan in de stad om te broeden, half augustus vliegen de laatste samen met hun jongen weer weg. Daarmee zijn zilvermeeuwen en kleine mantelmeeuwen inmiddels een vertrouwd beeld in veel Nederlandse steden. Waarom de vogels de kust en havens inruilen voor de druk bewoonde wereld? ‘In de buurt van de kust is veel minder voedsel voor meeuwen’, vertelt meeuwenexpert en ecoloog Roland-Jan Buijs. ‘De vissersvloot is gekrompen en vissers mogen ondermaatse vis (kleiner dan het voorgeschreven minimum, red.) niet meer overboord gooien. Terwijl dat vroeger juist lekkere hapjes voor meeuwen waren.’ Vossen roven eieren Ook is het gevaarlijker geworden langs de kust en in de zeehavens. ‘Lange tijd waren de duinen een geliefde broedplek’,…

TENTOONSTELLING Hoofdrol voor Hanzestad Deventer In de late middeleeuwen, toen Amsterdam en Rotterdam nog weinig voorstelden, was Deventer een van de machtigste handelscentra van Nederland. Schepen met handelswaar voeren af en aan over de Zuiderzee en de IJssel. De tentoonstelling Hanzestad Deventer: handelen in Europa geeft een beeld van de internationale samenwerking en de rol die Deventer daarin had. Waar? Museum De Waag, Deventer Wanneer? 27 mei 2023 t/m 14 januari 2024 Info? museumdewaag.nl PODCAST I’ve never seen dead people Best gênant: moeten bekennen dat je een filmklassieker als The Breakfast Club, Titanic of Forrest Gump aan jou voorbij is gegaan. In de podcast Nooit gezien behandelen filmmakers en liefhebbers Ivo van Aart, Anna Drijver en Gijs Wilbrink wekelijks een bioscoopkraker die minstens een van hen nooit zag. Zo hoort…