Inhoudsopgave van Editie 6 - 2023 - Quest

Neurologen stellen dat profs meer risico lopen op dementie Zaterdagmiddag 15.00 uur. Het is erop of eronder voor FC Bal op het Dak. Bij een kopduel knalt het hoofd van verdediger Barry tegen dat van zijn tegenstander. Maar hij heeft de bal en het gevaar is geweken. Even later bezorgt Barry’s kopkracht zijn ploeg de winst. Hij sprint mee naar voren, springt en slaat zijn hoofd tegen de bal: 1-0! Koppen is onlosmakelijk verbonden met voetbal. Zo staat Robin van Persies snoekduik tegen Spanje op het WK voetbal van 2014 in het geheugen van iedere Nederlandse voetbalfan gegrift. En wat te denken van al die prachtige doelpunten van kopspecialist Luuk de Jong? En, wat langer geleden, de treffers van Ruud Geels, Dick Nanninga en Beb Bakhuys? Koppen is een wapen…

Peter Dekker verzamelt en verkoopt antieke wapens. Meer info op zijn site: www.mandarinmansion.com Op z’n Grieks Ook voor wapens geldt: beter goed gejat dan slecht bedacht. Dit antieke zwaard is geïnspireerd op de wapens die Alexander de Grote meenam naar Nepal. Maar anders dan de Oud-Griekse messen heeft de kora een brede punt. Dit verzwaarde het wapen waardoor je er harder mee sloeg. Uiterlijk vóór functie Het Noord-Indiase stamhoofd dat deze antilopebijl bij zich droeg, wilde vooral een mooi wapen. De naar achteren gekrulde antilopekop is langs de scherpe rand ingelegd met koper. Dat ziet er fraai uit, maar verzwakt de rand. Dit maakt de bijl ongeschikt voor een echte strijd. Vechtstijl De katar komt alleen voor in India en vraagt om een heel specifieke vechtstijl. Om een ware meester…

Filmische muziekstad Waar: Salzburg (SalzburgerLand) Unicum: Salzburger Festspiele Vertel meer! Al meer dan honderd jaar houden de Salzburgers een jaarlijks festival vol muziek en drama. Ook dit jaar zijn er vanaf 20 juli anderhalve maand lang concerten, drama en opera’s in de hele stad. De muziek varieert van modern werk tot Mozart. Deze bekende componist komt uit Salzburg. Ben je een film- en muziekfan? Dan kun je je ook op een andere manier thuis voelen in Salzburg. In en rond deze stad zijn veel scènes opgenomen voor de musicalfilm The sound of music. De Von Trapp-familie waarop de film is gebaseerd, woonde hier ook echt. Veel plekken die een link hebben met de film kun je bezoeken. Zoals het oudste vrouwenklooster Stift Nonnberg, waar Maria, de hoofdpersoon uit het verhaal,…

Om onze vijf bewoonde Waddeneilanden te onthouden, hebben wij een makkelijk ezelsbruggetje: TV-TAS. Maar met 6852 eilanden is binnenlandse topografie voor Japanners een stuk moeilijker. En nu blijkt dat aantal nog fout ook: Japan heeft ruim twee keer zo veel eilanden. Hoe zit dat? De eerdere telling, gebaseerd op data uit 1987, was niet erg precies. Toen werden de eilanden handmatig vanaf bootjes geteld. Uit preciezer onderzoek met behulp van digitale kaarten en satellietfoto’s blijkt nu dat er 14.125 eilanden zijn. En in feite nog veel meer, want er zijn ruim 100.000 door water omringde stukjes land. Maar om als eiland te tellen, moeten ze een omtrek van minstens honderd meter hebben. KORT DOOR DE BOCHT 97 procent van het Japanse landoppervlak wordt gevormd door vier grote eilanden. Soms komt…

Waarom krijgen steeds meer Nederlanders een psychische aandoening? Vooral klassieke aandoeningen als depressie, angst- en alcoholstoornissen nemen toe Het lijkt soms alsof iedereen tegenwoordig een label heeft. Schoolklassen zitten vol kinderen met wipstoelen, koptelefoons en fidget spinners. Allemaal ADHD. Beetje introvert? Nee hoor, je zit in het autistiforme spectrum. Overgevoelig voor geluid? Misofonie. Noem je merkwaardigheden en we zoeken er een naam bij. Overdreven? Gechargeerd misschien, maar bijna de helft van de Nederlanders voldoet op enig moment in zijn leven aan de criteria voor een psychische ziekte. En voor een op de vier Nederlanders was dat in het afgelopen jaar. De lijst van mogelijke aandoeningen blijft maar groeien. Wat is er aan de hand? Worden we gekker? Meten we meer? Of kregen we door twee jaar lockdown met z’n allen…

De perfecte maaltijd voor astronauten komt binnenkort wellicht niet langer uit wegwerpverpakkingen. Onderzoekers van de University of Adelaide (Australië) hebben een salade samengesteld die in de ruimte vers gemaakt kan worden. Ze kozen tien soorten planten die in een ruimteschip verbouwd kunnen worden. Bovendien moesten de planten samen een volledig voedzaam dieet vormen waarop astronauten kunnen leven. Voor de stemming van de astronauten hebben de onderzoekers ook geselecteerd op kleur, smaak en textuur. Wat het uiteindelijk geworden is? De salade bestaat uit soja, papaver, gerst, boerenkool, pinda’s, zoete aardappel en zonnebloempitten.…

B enje student en heb je een hekel aan vroeg opstaan? Vertel je docenten dan dat ze beter een rooster kunnen maken waarbij je kunt uitslapen. Onderzoekers aan onder meer de National University of Singapore wilden weten of er minder studenten komen opdagen bij colleges die vroeg op de dag plaatsvinden. Een open deur, maar het antwoord bleek ‘ja’. Door te kijken naar het aantal wifigebruikers op een bepaald moment zagen ze dat er in de ochtend zo’n tien procent minder studenten waren dan ’s middags. Interessanter is dat ze ook de prestaties monitorden. Wat bleek? Studenten die vaak ’s ochtends lessen volgen, haalden significant slechtere cijfers dan studenten die een wat milder rooster hebben.…

Je botten hebben calcium nodig. En in melk zit veel calcium. Voor sterke botten moet je dus veel melk drinken. Logisch toch? Zit er iets in? Je skelet bestaat niet uit dood materiaal, het leeft. De cellen worden constant vernieuwd. Daarbij is calcium een belangrijke bouwstof. Het zorgt mede voor de stevigheid van botten. Als je er te weinig van binnenkrijgt, zal je lichaam het juist aan de botten onttrekken. Want ook je zenuwen en spieren hebben calcium nodig. Een tekort zal je skelet dus verzwakken. Melk lijkt de ideale methode om genoeg kalk binnen te krijgen. Er zit veel calcium in en ook nog in een vorm die relatief goed te verwerken is voor je lichaam. Maar maakt melk drinken je botten echt sterker? Daar is eigenlijk nauwelijks bewijs…

Stel dat onderzoekers net nadat je leven als bevruchte eicel begonnen was, stiekem een kloon van je hadden gemaakt. Een soort tweeling die hetzelfde DNA heeft als jij, maar een heel ander leven leidt. Jij werd sportdocent, je kloon astronaut. Op jullie tachtigste verjaardag zien jullie elkaar voor het eerst. Dan zijn jij en je kloon geen exacte kopieën meer van elkaar. Zelfs het DNA in jullie cellen werkt anders. Hoe kan dat? Cel à la carte Elke cel in je lichaam heeft hetzelfde DNA. Dat is een soort basisrecept voor cellen met erfelijke informatie. Toch lijken je cellen niet op elkaar. Een spiercel werkt bijvoorbeeld heel anders dan een huidcel. Dat komt door de manier waarop een cel dat recept leest. Je kunt de cel als een kok zien…

Antiheld De bereiding van Limburgs zoervleisj staat haaks op het optimale gebruik van Maillard-reacties. Tijdens het stoven van het vlees wordt azijn toegevoegd. Dat remt de reacties af. Maar door lang te stoven, ontwikkelen zich toch de typische smaken. Het gebruik van azijn stamt uit de tijd van vóór koelkasten: zuur maakt vlees langer houdbaar. Tijdens het bereiden van eten vinden er allerlei chemische reacties plaats. Louis Camille Maillard, een Franse arts en chemicus, ontdekte ze in 1912. Hij deed onderzoek naar de processen die een rol spelen bij de veroudering van levende cellen. Hij was totaal niet geïnteresseerd in de culinaire toepassingen, maar de reacties in de keuken kregen wel zijn naam. En als je begrijpt hoe en wanneer ze zich voltrekken, kun je er je voordeel mee doen.…

Een drukke winkelstraat op zaterdagmiddag, de wachtrijen in een pretpark of een uitverkocht popconcert. Wat als al die bewegende voeten energie opwekken? Binnenkort kan dat misschien. Onderzoekers aan de University of Auckland (Nieuw-Zeeland) hebben een ondergrond bedacht die van lopende mensen een elektriciteitscentrale maakt. Door op de vloer te stappen, drukken ze die 1,5 millimeter in en die beweging wordt omgezet in energie. Elke voetstap kan op die manier 164 milliwatt opleveren. Als duizenden mensen meestappen, is het genoeg om bijvoorbeeld de straatverlichting van elektriciteit te voorzien. Loopt zo’n verzakkende ondergrond niet raar? Volgens de onderzoekers merken wandelaars vrijwel niets als ze over de laadvloer lopen.…

Krijg je elke dag rond dezelfde tijd honger? Dat kan heel goed, want je lichaam bereidt zich voor op grote maaltijden, blijkt uit onderzoek van de University of Surrey (VK). 24 mannelijke deelnemers volgden zes dagen lang een vast eetritme. De ene helft van de deelnemers at elk uur kleine maaltijden, de andere helft kreeg twee keer per dag op hetzelfde tijdstip een grote maaltijd. Na zes dagen volgden alle deelnemers hetzelfde ritme: elk uur een kleine maaltijd. Bij de tweede groep bleek het glucosegehalte in het bloed steeds te dalen net voordat eerder de eerste grote maaltijd werd verwacht, en kregen ze meer honger. Bij de andere groep bleef het glucosegehalte stijgen. Na zes dagen is je lichaam dus al gewend aan een nieuw eetpatroon.…

Geen paringsdans, lokroep of geflirt: giraffen vinden op een heel andere manier hun partner. Een slok urine van het vrouwtje vertelt het mannetje of zij de ware is. Dat blijkt uit onderzoek van de University of California (VS). Het mannetje spoort het vrouwtje met een duwtje aan om te plassen. De urine vangt hij op in zijn bek, want het van de grond likken is niet te doen met zo’n lange nek en zware kop. Een orgaan in de neus detecteert feromonen in de urine, signaalmoleculen die een soortgenoot aantrekken of afstoten. Ruikt het goed? Dan heeft de giraf zijn partner. KORT DOOR DE BOCHT ■ We ruiken ze niet bewust, maar ook mensen kunnen worden aangetrokken door feromonen. ■ Zo scheidt een moederborst feromonen uit die haar baby aanzetten…

Sla jij je ontbijt wel eens over? Daar is je immuunsysteem niet blij mee, blijkt uit onderzoek van de Icahn School of Medicine (VS). Twee groepen muizen werden geanalyseerd: één groep at na het ontwaken een ontbijt, de andere groep niet. Het vasten had groot effect. Bij de muizen die niet ontbeten, nam het aantal monocyten in hun bloed af met negentig procent. Deze witte bloedcellen zijn belangrijk bij het bestrijden van ziektes. De afname van monocyten komt volgens de onderzoekers doordat het vasten zorgt voor een stressreactie, waarbij monocyten in het beenmerg bewaard blijven. Diezelfde stressreactie maakt je ook hangry, hongerig en boos tegelijkertijd. Die boterham of bak yoghurt aan het begin van de dag helpt dus niet alleen je immuunsysteem, maar ook je ochtendhumeur.…

De prijs voor het vreemdste zoogdier gaat onmiskenbaar naar de naakte molrat. Ze hebben geen vacht en zijn koudbloedig. En ze leven in ondergrondse kolonies alsof het bijen zijn: alleen de koningin kan kinderen krijgen. En hoe! In tegenstelling tot andere zoogdieren neemt de vruchtbaarheid van Hare Majesteit niet af als ze ouder wordt. Ze blijft tot aan haar dood werpen. Hoe dat kan? Biologen aan de University of Pittsburgh (VS) hadden drie theorieën: ze heeft heel veel eitjes, haar eitjes sterven niet af of ze blijft eicellen aanmaken. Wat blijkt? Alle drie zijn juist. Koningin molrat heeft zo’n 95 keer meer eicellen dan een muis. En als ze veroudert, gaat bijna niets verloren. Daarnaast blijkt ze bij haar eierstokken onvolgroeide eitjes te hebben die kunnen uitgroeien tot volwaardige eitjes.…

Misschien ligt-ie nog iedere avond in je bed, of je hebt ’m jaren geleden ergens in een kast gestopt: je oude teddybeer. Dat deze knuffel emotionele steun biedt, is vaak bewezen. Maar wát maakt dit beestje nou zo geruststellend? Om daar achter te komen, ondervroegen onderzoekers van de Université de Montpellier (Frankrijk) duizend proefpersonen over hun teddybeer. Het onderzoek wees, niet geheel verrassend, uit dat vooral de grootte van de beer bepalend is. Hoe groter, hoe beter. Ook de geur, de zachtheid en of de beer mooi is om te zien, waren belangrijk. Maar bovenal vond iedereen zijn eigen exemplaar het meest geruststellend van alle deelnemende knuffels. De emotionele band is dus cruciaal. KORT DOOR DE BOCHT ■ De teddybeer komt uit een cartoon (1902) van president Theodore Roosevelt die…

Eiwitbakker Soms kan een cel het DNA dus aflezen. Maar wat gebeurt er daarna? Dan gaat-ie bouwen. Een eiwit bijvoorbeeld. Voor het gemak pakken we, net als in het vorige artikel, de vergelijking met een receptenboek er weer bij. We slaan open bij een recept voor het eiwit X. Dit recept is een soort DNA-bouwplan voor het eiwit. Zodra de celkok dit plan leest, schrijft hij het over op een kladpapiertje. Deze kopie, in het echt heet het RNA, neemt de cel mee naar zijn eiwitkeuken. Zo blijft het originele receptenboek schoon en gaat het niet kapot. In de keuken stopt hij het kopietje in een ribosoom. Daarvan zijn er duizenden in de cel. Zo’n ribosoom is een vertaalmachine en broodmachine in één. Het ribosoom bekijkt het kopietje en vertaalt…

Uit een enorm heet punt met een bijna oneindig grote dichtheid ontstond 13,8 miljard jaar geleden het uitdijende heelal. Hoe ontwikkelden zich daarin de sterrenstelsels? Voor het maken van een tijdlijn gebruiken astronomen rekenkundige modellen, maar de vraag is of die nog wel kloppen. Wetenschappers hebben met de James Webb-ruimtetelescoop infraroodopnames gemaakt van het heelal, waarop zes gigantische sterrenstelsels te zien zijn. En omdat je bij het turen in de ruimte terugkijkt in de tijd, zien we ze zoals ze er ‘kort’ na de oerknal (500 tot 700 miljoen jaar later) uitzagen. Maar er klopt iets niet. Volgens de huidige theorie waren sterrenstelsels zich in die periode nog aan het vormen. Maar deze zijn al zo groot en volgroeid, dat ze volgens de huidige berekeningen destijds niet al konden bestaan.…

AFLEVERING 77: PAUL VAN LANGE, ONDERZOEKT SOCIALE PSYCHOLOGIE AAN DE VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM. Als ethische, praktische of andere obstakels niet zouden bestaan, welke experimenten zouden wetenschappers dan dolgraag eens uitvoeren? Wat voor experiment zou je willen uitvoeren? ‘Wat ik interessant vind, is iets wat ik vitamine S noem: het gezondheidseffect van sociaal contact. Dit heeft invloed op ons welbevinden, al is het maar heel even, zoals een kleine glimlach naar de buurman. De kwaliteit van je sociale netwerk kan zelfs bepalend zijn voor hoe oud je wordt. Er zijn onderzoeken die stellen dat gezondheidsrisico’s van langdurige eenzaamheid ongeveer gelijk staan aan het roken van vijftien sigaretten per dag. Mensen zijn sociale, coöperatieve wezens, die rekening met elkaar houden. Maar zodra we ons in groepen gaan begeven, gaat het toch vaak…

Hoe houd je een kudde schapen bij elkaar? De gecastreerde ram loopt achter de herder aan, de kudde volgt de ram ‘A fgelopen nacht heb ik er wel wat minder van geslapen’, geeft Harrie Jansen toe. De gepensioneerde politieagent heeft samen met zijn echtgenote, herder Elly Jansen-Tabor, een schaapskudde van honderden dieren onder zijn hoede. In de winter is er voor de dieren weinig te grazen in de natuurgebieden rond Warnsveld, waar de schaapskooi staat. Maar nu komt weer groen uit de grond en uit de takken. Samen met boswachters van Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer zijn de herders een kijkje gaan nemen in de natuur in de buurt. Het eten staat klaar, luidt de conclusie, het is weer tijd om eropuit te trekken met de schapen. We gaan met de kudde…