Inhoudsopgave van Editie 1 - 2023 - Quest

‘Voor mensen met schulden is inflatie heel fijn. Bezit wordt minder waard, schulden dus ook’ De aandelenkoersen gingen door het dak. Huizen werden elk jaar meer waard. Geld lenen was nog nooit zo goedkoop. Tien jaar lang was het in onze economie één groot feest, zegt Jan Luiten van Zanden, hoogleraar economische en sociale geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Tót het laatste kwartaal van 2021. Toen begonnen de prijzen te stijgen: inflatie. Drie decennia lang hadden overheden en centrale banken die inflatie tussen grofweg nul en drie procent weten te houden, met hier en daar een kleine uitschieter. Maar dit keer steeg hij door. Naar vier, vijf, zes, zeven procent. Dat kon toch niet waar zijn? Acht, negen, tien procent. Zo hoog was de inflatie niet meer geweest sinds de…

Het gat in de ozonlaag is kleiner geworden in 2022, laten onderzoekers van onder andere NASA weten. En dat is goed nieuws. Vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw produceerden we veel zogeheten CFK’s. Die verbindingen zaten in bijvoorbeeld spuitbussen, koelkasten en airco’s. Ze belandden in de atmosfeer en reageerden daar met ozon. Vervelend, want de ozonlaag beschermt ons tegen uv-straling, die onder meer huidkanker veroorzaakt. In 1987 spraken landen af de productie van CFK’s terug te dringen, in 1996 stopten de westerse landen, sinds 2010 is er een wereldwijd verbod. Met resultaat. Er zijn schommelingen onder invloed van bijvoorbeeld het weer en vulkanisme, maar het gat in de ozonlaag is langzaam aan het verdwijnen. KORT DOOR KORTDE BOCHT ■ In plaats van CFK’s ging de industrie HFK’s ontwikkelen.…

J e kunt je afvragen of het echt nodig is om zoiets in de wet vast te leggen. In Groot-Brittannië is de verplichte fietsbel in 1999 afgeschaft in het kader van het verminderen van overbodige wetten. Toch heeft een fietsbel wel degelijk voordelen boven roepen. Ten eerste omdat je dan meteen weet dat er een fietser aankomt. ‘Aan de kant!’ of ‘tring!’ kan ook een voetganger of andere verkeersdeelnemer zijn, zoals een skater. Bovendien leidt roepen eerder tot verwarring en ergernis. ‘Aan de kant’ komt bijvoorbeeld komt nogal bot over. En als iemand ‘tring’ roept, doet hij dan een fietsbel na, of bedoelt hij heel iets anders? Klingel je met je fietsbel, dan is meteen duidelijk dat je eraan komt.…

Wanneer een voorwerp warmer is dan zijn omgeving, geeft het warmte af. Als gevolg daarvan wordt het voorwerp zelf kouder. Dat gebeurt ook bij water. Als het koud genoeg is, bevriest het water. Onder bruggen gaat dat veel minder snel, doordat een brug een soort isolatielaag over het water vormt. Als het niet waait, wordt de lucht onder de brug minder koud dan op andere plekken. Daardoor staat het water onder de brug minder warmte af en bevriest het minder snel. Als het wél waait, komt er alsnog koudere lucht onder de brug, maar dan zorgt de wind ervoor dat het water onder de brug in beweging blijft en daardoor minder snel bevriest.…

Omdatbloed zoveel meer is dan dik, rood water met een ijzersmaakje. Het bevat eiwitten die een rappe stollingsreactie teweeg kunnen brengen. Dat is handig bij een wond in je lichaam: er ontstaat vanzelf een korstje. Het is minder handig als je met heet water een bloedvlek te lijf wil gaan. De hitte stimuleert namelijk de stollende eiwitten, waardoor het bloed zal binden aan de textielvezels. Dat effect krijg je heel moeilijk weer ongedaan. Eigenlijk net zoals je het eiwit in een gekookt ei niet meer kunt ‘ontstollen’. FLITS Een andere lichaamsvloeistof is uitermate geschikt als schoonmaakmiddel: je eigen spuug. Speeksel is warm en zuur, antibacterieel en bevat bovendien enzymen die verschillende moleculen kunnen afbreken. Met spuug kun je eetvlekken en makeup-resten te lijf gaan, maar kunstconservatoren gebruiken speeksel ook om…

Met slechts 200.000 hamsters kom je een heel eind. Het vermogen van één hollende hamster wordt geschat op zo’n 250 milliwatt. Om te stofzuigen (1000 watt) heb je dus 4000 van die knaagdieren nodig. Wil je ondertussen ook je vaatwasser, waterkoker, oven, computer, soundsystem, Play-Station, tv en discolichten laten draaien, dan ga je al naar 30.000 hamsters. Per shift dan, want aangezien de meeste hamsters maar twee uur per etmaal rennen, heb je twaalf hamsterdiensten nodig. De nachtploegen kunnen kleiner zijn, dus met 200.000 hamsters zit je echt wel goed. Nog beter is het als de dieren een megabatterij kunnen opladen. Dan is niet de piekcapaciteit, maar alleen het totale verbruik van belang. Dat ligt voor een gemiddeld Nederlands huishouden op 2500 kilowattuur per jaar. Eén hamster levert 182,5 wattuur…

Je lichaam gebruikt zout onder andere om je spieren te laten samentrekken en om vocht op te nemen. Een beetje zout op je patat is dus prima, maar je moet het niet overdrijven. Als je veel zout binnenkrijgt, ruimen je nieren dat via je urine op. Maar als ze te veel zout moeten wegwerken, plas je op den duur zo veel vocht uit dat je uitdroogt. Om je daartegen te beschermen, houden cellen in je buik, bloed en smaakpapillen het zoutgehalte in je lichaam bij. Zeewater bevat zó veel zout dat je brein alarm slaat: ‘Drink dit niet!’…

In 2022 zijn er in de wereld zo’n 5,3 miljard afgedankte smartphones. Het merendeel belandt in een la, kast of in de garage. Zo gaat een schat verloren aan goud, koper, zilver en andere herbruikbare materialen die erin zitten. Dat blijkt uit onderzoek van het WEEE-forum, een organisatie van 46 Europese instellingen die zich richt op afgedankte elektronica. Deze zomer onderzocht het forum 8775 huishoudens in onder meer Nederland. Er werd niet alleen naar smartphones gekeken. Gemiddeld troffen de onderzoekers 74 huishoudelijke apparaten aan (van broodroosters tot föhns), waarvan er dertien nooit meer gebruikt worden. Spijtig, vindt het forum: zolang die apparaten niet naar milieustations gaan, wordt de elektronicabranche nooit circulair. KORT DOOR DE BOCHT 5,3 miljard afgedankte smartphones vormen een stapel van zo’n 50.000 kilometer hoog. Dertien procent van…

AFLEVERING 72: DISA SAUTER, ONDERZOEKT NON-VERBALE COMMUNICATIE VAN EMOTIES AAN DE UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM Als ethische, praktische of andere obstakels niet zouden bestaan, welke experimenten zouden wetenschappers dan dolgraag eens uitvoeren? Wat voor experiment zou je willen uitvoeren? ‘Ik bestudeer emoties, dus wat ik zou willen, is echt weten hoe een ander zich voelt. We kunnen mensen het wel vragen, dat is een van de meest gebruikte manieren waarop we nu onderzoek doen naar emoties, maar die methode is niet altijd even betrouwbaar. Mensen weten soms zelf niet eens hoe ze zich voelen. Ze kunnen het moeilijk uitdrukken of ze willen het misschien niet vertellen, bijvoorbeeld omdat ze zich schamen of schuldig voelen. Baby’s en niet-menselijke dieren kunnen we helemaal niks vragen. We kunnen wel gedrag bestuderen, maar dat is…

PLANEET BINNEN HANDBEREIK Wanneer de eerste menselijke ruimtemissie naar Mars vertrekt, weet niemand. Wat er onderweg op het menu staat, weten we al wel. We kennen allemaal het vacuümverpakte ruimtevoedsel dat astronauten voorgeschoteld krijgen. Hieruit zal het rantsoen op de heenweg naar Mars bestaan. Daar aangekomen zijn er twee opties: voedselpakketten van de aarde naar Mars laten sturen, wat veel tijd en geld kost, of zelf groenten verbouwen op Mars. Een moestuin op Mars, kan dat? En zo ja, wat komt daar allemaal bij kijken? Die vragen zijn nu relevant. Marshelikopter Ingenuity vliegt rond op de rode planeet, ook de Chinezen onderzoeken de planeet en NASA organiseert de Deep Space Food Challenge. Dat is geen wedstrijd frikandellen eten in de ruimte, maar een vraag aan wetenschappers om te onderzoeken hoe…

■ GESCHIEDENIS Goudkoorts In de voetsporen van de Romeinen gaat Quest op zoek naar minuscule goudklompjes in Zuid-Frankrijk. ■ MENS & LICHAAM ■ PSYCHOLOGIE Eco-angst Kan de klimaatcrisis je een depressie bezorgen? Of is het ‘slechts’ klimaatstress, ecoschuld of milieumoedeloosheid? ■ HEELAL Onaardse aroma’s Hoe ruikt een alien? En welke geur hangt er op Mars? Reken maar dat het stinkt in ons zonnestelsel. VERDER IN DE VOLGENDE QUEST: ■ Bloedstollende verhalen over stoffelijke resten die griezelig goed intact zijn gebleven. ■ Spitsbergen een lege vlakte met mos? Wie goed kijkt, ziet er van alles gebeuren. 7 Continenten verschuiven. In 300.002.023 kan al het land in één enkel werelddeel zijn verenigd. Wat voor gevolgen krijgt dat voor het leven op aarde? DE REDACTIE KAN VANWEGE DE ACTUALITEIT OF VANWEGE ANDERE OMSTANDIGHEDEN…

Heb je je atmosfeer het liefst luchtig? Streep WASP-76 b en WASP-121 b dan maar van je vakantielijstje af. Om te beginnen is de temperatuur op deze exoplaneten heet te noemen, met meer dan duizend graden Celsius. En hoog in de atmosfeer is barium ontdekt, een metaal dat 2,5 keer zo zwaar is als ijzer. Astronomen van de Universidade do Porto (Portugal) spotten het bariumsignaal toen ze het licht bestudeerden dat door beide WASP-atmosferen viel. De gang door de atmosfeer ‘verkleurt’ het licht een beetje, wat verklapt welke stoffen het onderweg is tegengekomen. De ontdekkers weten niet hoe het zware barium zo hoog is terechtgekomen. Het heeft er mogelijk mee te maken dat de planeten zo dicht op hun ster staan, dat hun interne scheikunde op hol is geslagen, waardoor…

Voor een goede weersvoorspelling moeten we ook insecten in de gaten houden. Hun gedrag beïnvloedt namelijk de atmosfeer, toont onderzoek bij bijen van de University of Bristol (VK) aan. Met hun razendsnelle vleugelslagen creëren bijen statische elektriciteit, zoals wanneer je een ballon over je haar wrijft. Door die lading blijven pollen aan de insecten plakken. Een hele zwerm bijen laadt zelfs de atmosfeer met elektrische spanning, blijkt uit metingen. Met hun vleugeltjesgeklap creëert een zwerm bijen meer spanning dan in een even grote pluk donderwolk. Uit een bijenzwerm zal geen bliksem slaan, daarvoor is hun donderwolkje te klein, maar de statische elektriciteit trekt wel druppeltjes en stofdeeltjes aan. Op grote schaal heeft dat effect op het weer. Een goed weermodel, zeggen de onderzoekers, moet daarom ook rekening houden met insecten…

Kun je kooldioxide (CO2)van steenkoolcentrales vangen voordat het in de lucht komt? Ja, denken chemici van het National Institute of Standards and Technology (VS). Zij maakten een moleculaire kooi die je in de schoorsteen van de centrale moet houden. Alleen CO 2-moleculenin de rook passen in de kooi, andere rookmoleculen worden niet gevangen. De kooi ontstaat als je twee goedkope grondstoffen met elkaar laat reageren: een kilo kooien kost volgens de onderzoekers minder dan een dollar. In testen werkten ze, maar wat je daarna met de volle kooien doet, is onduidelijk. Misschien dat de gevangen CO 2verwerkt kan worden tot mierenzuur, een van de twee grondstoffen van de kooi. Maar of dat lukt, en zo ja, tegen welke kosten, weet niemand. Dat verkleint vooralsnog de kans dat de kooien er…

Steeds meer mensen eten glutenvrij. Dat zou gezonder zijn. Maar er zit ook een andere kant aan dit verhaal. Zit er iets in? Erg aanlokkelijk is hun naam niet, maar gluten behoren simpelweg tot de vele eiwitten die in graan zitten. Ze geven de korrels (in feite het zaad) kracht om uit te groeien tot een plant. Verwerkt in ons eten, maken ze hapjes luchtig of juist vol. Dat komt doordat gluten bestaan uit gliadines en glutenines, de eiwitten die brooddeeg elastisch maken. Als brood rijst, komt er lucht in het deeg. De luchtbellen blijven in het deeg zitten dankzij de rekbare gluten. Vla, soepen en sausjes worden juist lekker lobbig als er wat glutenrijk meel doorheen gaat. Is er dan niks mis met gluten? Nou, ze zijn niet voor…

Waarom groeien er Noord-Amerikaanse cranberry’s op Terschelling? Het is even zoeken De cranberry’s van Terschelling zijn wild. Je plukt ze niet van in rijtjes aangeplante struiken. Ieder jaar in september trekken Albert Vis (links), André Lambregts en Bart van Zanddijk de natuur in op zoek naar de besjes. Vanaf de duinrand werken ze langzaam landinwaarts. Ze plukken de bessen met een plukbak: de tanden kammen de besjes van de takken, de bak vangt ze op. Pijn-in-de-handwerk De plukbakken die de cranberryplukkers nu gebruiken, zijn betrekkelijk nieuw. Tot zo’n dertig jaar geleden ging de oogst nog volledig met de hand, en dat was bepaald niet pijnvrij. Een ervaren plukker had een dagopbrengst van 60 à 70 kilo. Met een plukbak kun je volgens Terschellinger Cranberries wel het tienvoudige halen. Geen vorst…

Maankraters ontstaan door de inslag van meteorieten. De meeste zijn relatief klein en dus moeilijk te spotten. Dat maakt het lastig te bepalen welke kraters nieuw zijn, maar dankzij de beelden van de Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) kunnen we een weloverwogen gok doen. De LRO vliegt sinds 2009 in een baan rond de maan om het oppervlak in hoge resolutie in kaart te brengen om toekomstige landingsplaatsen te vinden. Door beelden te analyseren van een deel van het maanoppervlak ontdekten wetenschappers van de Arizona State University (VS) dat 222 kraters van tien meter doorsnee of meer zijn ontstaan tussen eind 2009 en begin 2017. Doorgetrokken naar de gehele maan zou dat neerkomen op zo’n 180 nieuwe kraters per jaar.…

Door als mollen knollen uit de grond te graven. En door vuurstenen te beitelen, speerpunten te slijpen, noten te pellen, potten te bakken, in bomen te klimmen, kruiden fijn te malen, en ga zo nog maar even door. Want door de hele dag je handen te gebruiken en overal op blote poten heen te lopen, slijten je nagels meestal vanzelf. Dat zien we nog altijd bij veel wilde dieren, maar ook bij landwerkers in arme landen die zonder handschoenen werken, van rijstboeren in India tot cacaoboeren in Ivoorkust. Al zullen er zeker altijd ook al zenuwachtige types en ijdeltuiten zijn geweest die al pulkend de scherpe randjes en hoekjes van nagels wegwerkten. Zelfs onder gorilla’s komt die tic voor. FLITS Rijke Romeinen lieten hun nagels niet knippen maar schillen, met…

FLITS Hazen rusten in hazenlegers: putjes van tien tot twintig centimeter diep. Konijnenburchten zijn soms wel drie meter diep. Mollen graven zelden dieper dan 120 centimeter, al kunnen hun gangen wel 200 meter lang worden. Konijnen zouden rap uitsterven zonder hun burchten. Bij elke konijnenbevalling komen gemiddeld vijf hulpeloze, blinde, roze hummeltjes ter wereld. Ideale hapjes voor hongerige vossen en hermelijnen. Kersverse konijntjes moeten daarom twee tot drie weken groeien in het veilige familieholletje, voordat ze de wijde wereld in mogen. Hazen beginnen hun leven heel anders. Dankzij een langere draagtijd en een kleiner aantal nestgenoten zijn ze bij hun geboorte veel verder in hun ontwikkeling. Ze kunnen al heel snel goed zien en hard hollen. Burchten om zich te verstoppen hebben ze niet nodig. Hazen zijn zelfs zo wild…

Toen koorddanser Philippe Petit in 1974 over een dunne kabel tussen de twee gebouwen van het World Trade Center in New York wilde wandelen, spande hij zijn ‘koord’ op een bijzondere manier. De Fransman schoot met een boog een pijl van het ene gebouw naar het andere. Aan de pijl zat een visdraad vast. Toen de visdraad eenmaal tussen de twee gebouwen gespannen was, trokken Petit en zijn team met die visdraad een dikker en zwaarder stuk touw van de ene naar de andere toren, tot er uiteindelijk een kabel hing waar hij moest hangen. Tegenwoordig worden bij dergelijke stunts de twee uiteinden van de kabel aan de buitenkant van de twee gebouwen omhooggetild. Dat gaat, aldus koorddanser Nik Wallenda, gewoon met mankracht. Al worden katrollen gebruikt om het gewicht makkelijker…

De naam ‘Oostenrijk’ is voor het eerst te lezen in een oorkonde van keizer Otto III (980-1002). Hij regeerde over het Heilige Roomse Rijk. In het document wordt het gebied ten oosten van het hertogdom Beieren ‘Ostarrichi’ genoemd, ‘oostelijk gebied’. Na verloop van tijd is die naam in het Duits verbasterd naar Österreich. Vanuit het Duits kwamen allerlei varianten op die naam terecht in vrijwel alle andere Germaanse talen. Zo noemen wij het land Oostenrijk. FLITS De Rooms-Duitse keizer Otto III was pas drie jaar oud toen zijn vader (Otto II) in 983 stierf en hij tot koning van Duitsland werd gekroond. Heel oud werd keizer Otto III niet. Hij was pas 21 jaar toen hij stierf. Austria, de Engelse naam voor Oostenrijk, is een ‘verlatijnste’ vorm van het Duitse…

It geloof dat er een andere wereldmogelijk is, een meer sociaal-rechtvaardige, gezonde, goede toekomst’, zei Denise Harleman in mei 2022 op het Being an Idealist Festival in Nijmegen. Wetenschappers, denkers, activisten en wereldverbeteraars praatten daar over hun idealen. Harleman was er als initiatiefnemer van het sociaal experiment Collectief Kapitaal. Die organisatie zamelt geld in om mensen die in armoede leven voor een bepaalde periode maandelijks duizend euro te kunnen geven. Daarmee kunnen ze dan bijvoorbeeld een keer iets leuks doen met de kinderen, de tandarts betalen of gewoon even financieel op adem komen. Naast haar zat Jessica den Outer. Zij wil dat de natuur in Nederland, zoals de Maas, Amelisweerd en de Waddenzee, rechten krijgt. ‘De regels en wetten van het systeem dat we nu hebben’, legde ze uit, ‘hebben…

KORT DOOR DE BOCHT Planeet TOI-3757 b staat op 580 lichtjaar van de aarde Zijn diameter is zo’n 150.000 kilometer, iets groter dan die van Jupiter. Maar zijn gewicht zal slechts een kwart van dat van Jupiter zijn, circa een half miljard miljard miljard kilo. Als je er een stukje af kon snijden en dat in water zou leggen, bleef het drijven. Zo luchtig is het materiaal waaruit planeet ‘TOI-3757 b’ bestaat. Zijn dichtheid van 0,27 gram per kubieke centimeter is te vergelijken met die van een marshmallow, berekenden astronomen van het Carnegie Institution for Science (VS). Het is de luchtigste planeet die totnu toe ontdekt is. Hoe zo’n planeet kan ontstaan? De ster waar hij omheen draait, is vrij klein en licht, zodat de zwaartekracht betrekkelijk gering is. Planeten…

Soms zie je in een dierentuin een aap in zijn neus peuteren. Biologen van onder andere de Universität Bern (Zwitserland) wilden weten welke primaten dat het beste kunnen. Daarom gooiden ze alle onderzoeken over apen die neuspulken op een hoop. De conclusie? Tenminste twaalf soorten primaten (ja, ook de mens) plukken pulkjes uit hun neus. En meerdere soorten (ja, ook weer de mens) smikkelen er daarna van. Vooral primaten die fijne gereedschappen gebruiken, bleken een talent voor neuspeuteren te hebben. De biologen doken specifiek in de neus van een van de primaten: het vingerdierdat op het eiland Madagaskar leeft. Ze vonden het eerste harde bewijs dat dit dier neuspeutert door zijn superdunne middelvinger van meer dan zeven centimeter lang helemaal naar binnen te steken. KORT DOOR DE BOCHT Mens zijn…

Stel je een prehistorische vrouw voor. Hoe ziet ze eruit? Is ze gedrongen en draagt ze een of ander lomp dierenvel? Of zie je juist een wulpse dame in een weinig verhullende bikini met rafelige randjes? En wat doet ze? Past ze thuis op een grote schare kinderen, terwijl manlief met zijn stamgenoten een mammoet achtervolgt of sprint ze zelf met een speer door het oerlandschap? Hoe vrouwen er enkele tienduizenden jaren geleden bij liepen en wat ze deden, is lange tijd een ondergeschoven kindje geweest binnen de archeologie. Toen het vakgebied in de negentiende eeuw werd ‘uitgevonden’, waren het de mannen die de toon zetten. En omdat destijds vrouwen nog grotendeels waren veroordeeld tot een bestaan binnenshuis, namen die eerste generaties archeologen voetstoots aan dat dat in de ‘oertijd’…

Je armen zijn nog belangrijker voor je balans dan eerder werd gedacht. Biomechanici van de University of Southern California (VS) lieten 64 mensen een stukje van tien meter lopen. Daarbij lieten ze de proefpersonen onderweg onverwacht uitglijden. Sommige proefpersonen hadden beide armen vrij, anderen hielden iets vast in een of twee armen. 63 procent van de groep die beide armen bezet had gleed uit, tegenover 19 procent van de mensen die beide armen vrij hadden. Had de arm aan de tegengestelde kant van de glijvoet iets vast, dan gleden deelnemers veel vaker uit (69 procent) dan mensen bij wie de arm aan de glijkant van het lichaam was beperkt (31 procent). Je armen helpen je in balans te blijven als je loopt. Je verliest dus een deel van je evenwicht…

Voor wie een handstand nog niet lastig genoeg vindt: probeer het eens op één hand. En kijk dan of je Nicolás Montes de Oca kunt overtreffen. Dat zou knap zijn, want de Mexicaan is sinds kort vijfvoudig Guinness World Recordhouder. Hij was al in het bezit van het record ‘op één hand staan’ (1 minuut, 12 seconden) en ‘op één hand staan op een roterend platform’ (25,78 seconden). In het najaar kwamen daar nog drie mooie bij: ‘de meeste één-handstands in een minuut’ (23), ‘de meeste handstands in een minuut’ (41) en ‘de meeste afgewisselde één-handstands per minuut’ (32). Om zijn Guinness-oorkondes te dragen had hij wél twee handen nodig.…

Invirtual reality waan je jezelf in een andere wereld en die ervaring wordt binnenkort nog realistischer. Onderzoekers van Stockholms universitet en Malmö universitet (Zweden) hebben een geurmachine gemaakt, waardoor je ook kunt ruiken in de virtuele wereld. Op basis van wat er gebeurt in het spel, berekent de zogeheten olfactometer een passende geur. Zo zou je in een virtuele wijnproeverij, waarbij je in een digitale wijnkelder verschillende glazen wijn onder je neus krijgt, die ook echt kunnen ruiken. De geuren worden samengesteld uit vier verschillende reservoirs en de melange wordt vervolgens afgegeven in de neus van de gebruiker. De ontwikkelaars hopen dat deze vinding niet alleen nieuwe deuren opent in de gamewereld, maar ook helpt bij reuktraining bij het herstel van mensen die door bijvoorbeeld corona minder reukvermogen hebben.…

Het dieet van neanderthalers houdt de gemoederen al een tijdje bezig: waren ze grote vleeseters of knaagden ze graag aan groen? Het logische antwoord: het menu wisselde van plaats tot plaats en veranderde met de jaren. Het is maar net wat er voorhanden was. Zo aten neanderthalers die aan de kust leefden meer vis en ander voedsel uit de zee. Er zijn ook resten gevonden van neanderthalers die meer plantaardig voedsel en paddenstoelen op het menu hadden staan. Hoe we weten wat ze aten? Je kunt bijvoorbeeld botten vinden van prooidieren met snijsporen erop, een aanwijzing dat de dieren geslacht zijn. En tussen oude tanden zijn soms plantaardige resten te analyseren. Daarnaast doen archeologen isotopenonderzoek, varianten van moleculen. Zo kijken ze naar collageen, een eiwit in onze botten, pezen en…

Hoe brutaler het dier, hoe groter de kans dat-ie overleeft in een nieuwe omgeving Het gaat niet goed met de Europese nerts. Het dier, een rank beestje met een volle bruine vacht en een wit kinnetje, dat graag op zijn buik van een oever het water in glijdt, behoort tot de meest bedreigde diersoorten van Europa. In een poging daar iets aan te doen, gingen zoölogen van Stockholms universitet ongebruikelijk te werk. Ze selecteerden 25 nertsen uit een fokprogramma en zetten die uit op twee idyllische eilanden voor de kust van Estland. Eilanden met veel bos, meertjes, beekjes en weinig mensen, waar de dieren eerder niet voorkwamen. Tot zover weinig nieuws. Maar voordat de wetenschappers de nertsen vrijlieten, onderwierpen ze hen aan een batterij persoonlijkheidstests. Zo keken ze hoe de…

Snackbar Van Gogh, restaurant De Aardappeleters, Auberge Vincent, het Vincent van Goghplein, een museum, wandelingen met een gids, standbeelden en flink wat borden met historische informatie. We zullen weten dat Vincent van Gogh in Nuenen heeft gewoond. Zijn de Nuenenaren altijd zo blij geweest met deze wereldberoemde inwoner? Nee, lang niet iedereen: met zijn ouders lag hij flink overhoop en de pastoor verbood zijn gemeente om voor deze rare kwast te poseren. Toch vond Van Gogh in Nuenen ook de liefde en hij schilderde er dat het een lieve lust was. Hoe kwam Van Gogh in het Brabantse dorp verzeild? En waarom vertrok hij alweer na krap twee jaar? Prostituee in huis Van Gogh is in 1883 pas dertig als hij in Hoogeveen zijn boeltje pakt en alweer voor de…

Die breken in je maag of darmen af tot nietkleurende componenten. Maar er bestaan leuke uitzonderingen. Eet je veel tomatenpuree of wortels, dan kunnen de carotenen daarin je wangen dagenlang een oranje gloed geven. En wie een pond trekdrop wegkauwt, moet de volgende dag voor het doortrekken even omkijken. Je lichaam doet namelijk niets met de zwarte kleurstof E153 (houtskool), behalve het naar de uitgang duwen. Hetzelfde geldt voor de blauwe kleurstoffen in snoep en frisdrank. Die mengen in je darmen met geel gal en kleuren zo je ontlasting groen. Nog effectiever is betanine, de natuurlijke kleurstof in bieten. Eet je daar een hoop van, dan kun je dit kinderversje van RonSchröder en Marianne Busser waarmaken: ‘Maar ’t mooiste kan ik toveren met bietjes op mijn bord, omdat mijn plas…

Bomen en planten gebruiken energie uit zonlicht om koolstofdioxide en water om te zetten in suikers en zuurstof. Dat proces van fotosynthese vindt plaats in de bladeren. De bomen en planten die in het najaar hun bladeren laten vallen, kunnen dan dus geen zuurstof meer maken. En dat leidt er inderdaad toe dat er minder zuurstof in de lucht zit, ontdekten wetenschappers van het National Center for Atmospheric Research in de Verenigde Staten in 1992. Toch hoef je niet bang te zijn voor ademnood. Het verschil is verwaarloosbaar: als het bij ons winter is, zit er 0,01 procent minder zuurstof in de lucht. Het gros van de zuurstof in de lucht wordt namelijk niet gemaakt door bomen en planten, maar door fytoplankton, micro-organismen die in de oceanen leven.…

Een genetische aanpassing die ooit handig was, zit ons tegenwoordig juist dwars. Dat ontdekten onderzoekers van onder andere McMaster University (Canada). Zij namen monsters van mensen die in de veertiende eeuw stierven aan de pest. De skeletten lagen in Londen en op begraafplaatsen in Denemarken. Ook keken ze naar het DNA van mensen die stierven vóór de grote pestuitbraken én mensen die de pandemie overleefden. Bij de overlevers kwamen enkele genenparen erg vaak voor. Een van die paren gaf een grotere overlevingskans als de genen hetzelfde waren. Hierdoor was het immuunsysteem beter bestand tegen de pestbacterie. Maar nu zorgen die gelijke genen voor auto-immuunziekten zoals de ziekte van Crohn en reumatoïde artritis.…

Lezers van Donald Duck weten het natuurlijk al lang, en ook voor doorgewinterde vogelaars is het niets nieuws. Maar het is nu wel officieel: we worden blij van het zien en horen van vogels. Psychologen van onder andere King’s College London (VK) volgden 1292 deelnemers die een app hadden geïnstalleerd. Drie keer per dag vroeg de app of de proefpersonen vogels zagen of hoorden en het programma peilde daarop hoe ze zich voelden. Met de verenkussens in de buurt zaten de deelnemers beter in hun vel. Het was zelfs te zien dat de gebruikers zich lang na het contact met de gepluimde snavelaars nog prettiger voelden. Een aantal proefpersonen had last van een depressie en ook zij vrolijkten op van de aanwezigheid van gevederde vrienden.…

Diep onder het ijs van Antarctica stroomt een 460 kilometer lange rivier. Dat ontdekten glaciologen van onder andere Imperial College London (VK). Met een vliegtuig vol radarapparatuur keken ze onder de ijskap. Dat er grote meren onder de ijsmassa liggen, was al langer bekend. Duidelijk wordt nu dat er een uitgebreid waternetwerk onder het ijs ligt. Dat kan slecht nieuws zijn voor wie geen zin heeft in een stijgende zeespiegel. Door het stromende water smelt het ijs op Antarctica mogelijk sneller dan modellen nu aannemen. Het gebied dat de onderzoekers bekeken heeft de grootte van Frankrijk en Duitsland samen. Als al het ijs daar smelt, stijgt de zeespiegel wereldwijd met 4,3 meter.…

Preptip 1: koop een radio ‘Z org ervoor dat je op de hoogte blijft’, zegt Nicole van Batenburg, woordvoerder van het Nederlandse Rode Kruis, een organisatie die wel raad weet bij rampen. ‘Check of de noodberichten van NL-Alert goed binnenkomen op je telefoon.’ Maar je mobiel kan leeg- of kwijtraken. Houd daarom ook altijd de radio in de gaten. Radio? Ja, je weet wel, zo’n speaker met een draaiknop en cijfertjes. Zo’n oldskool apparaat is handig om op de hoogte blijven in tijden van nood, en je neemt ’m makkelijker mee dan een laptop of je flatscreen-tv. Aan een radio met een stekker heb je uiteraard weinig, als je je huis uit moet of als de stroom uitvalt. Handiger is een radio op batterijen. Al moeten die batterijen dan ook…

Ooit een echte eend in een matrozenpakje gezien? De outfit van Donald Duck is net zo min natuurlijk als Garfields voorliefde voor lasagne. En hoe realistisch is het dat renkoekoek Road Runner nooit gepakt wordt door de in het echte leven veel snellere Wile E. Coyote? Sinds tekenfilms meer dan honderd jaar geleden in ons leven kwamen, kijken we er niet van op dat het gedrag van getekende dieren enorm kan verschillen van dat van hun in het wild levende soortgenoten. In de tentoonstelling Van Muis naar Mickey vergelijkt het Natuurhistorisch Museum Rotterdam tekenfilmsterren met hun natuurlijke familieleden. Waar? Natuurhistorisch Museum Rotterdam Wanneer? t/m 18 juni 2023 Info? hetnatuurhistorisch.nl…