Inhoudsopgave van Editie 101 - 2022 - Quest

Zijn er genoeg vragen om altijd maar weer tijdschriften zoals dit te maken? Omdat ik al een tijd voor Quest werk, weet ik uit ervaring dat ik me daar geen zorgen over hoef te maken. Je kunt eindeloos veel vragen stellen. Van heel groot: ‘Komt er ooit wereldvrede?’, tot heel klein: ‘Slapen olifanten staand of liggend?’. Toch vind ik het elke keer weer een wonder dat er zo veel totaal uiteenlopende vragen in dit nummer terechtkomen. Als ik door deze editie blader mag ik graag speculeren waar al die vragen vandaan komen. ‘Overleeft een spin die je in de winter buiten zet?’ lijkt me een vraag die geboren is uit schuldgevoel. ‘Praten alleen idioten in zichzelf?’ is vast een vraag van iemand die zich een beetje zorgen maakt of hij…

Aan het begin van de pandemie zetten supermarkten hun winkelwagens in als manier om het aantal toegestane klanten per vierkante meter te sturen. Zonder winkelwagen mocht je niet naar binnen. Albert Heijn laat hierover weten: ‘We probeerden toen onderscheid te maken tussen de winkelwagens die klanten mochten gebruiken en winkelwagens die moesten blijven staan.’ Daarom stonden sommige winkelwagens een tijdje los, maar dat bleek verre van ideaal te zijn. ‘Het kwam nog weleens voor dat winkelwagens hierdoor niet terugkwamen bij de winkel, maar in de buurt werden teruggevonden. Dit wilden we natuurlijk niet, en daardoor staan ze nu weer vast’, aldus een AH-woordvoerder.…

De oudste flessenpost ooit werd in 2018 gevonden in Australië. Tijdens een strandwandeling vond Tonya Illman een oude Nederlandse jeneverfles. Ze nam hem mee omdat hij mooi in haar boekenkast zou staan. Eenmaal thuis bleek er een briefje in te zitten. Experts van het Western Australian Museum concludeerden dat het om een 132 jaar oude boodschap ging. Ze vergeleken de tekst op de flessenpost met handgeschreven scheepslogboeken uit die tijd. Wat bleek? De fles is op 12 juni 1886 door de kapitein van het Duitse schip Paula in de oceaan gegooid. Hij deed destijds onderzoek naar stromingen in de Indische Oceaan. Hoe? Door de vinder van zulke flessenpost te vragen om de fles terug naar Duitsland te sturen met de coördinaten van de vindplek. Deze flessenpost heeft er alleen iets…

Nederlanders geven steeds meer geld uit aan hun huisdieren. Ze maken in toenemende mate deel uit van het gezin. Daarom ‘verdienen’ ze enkel het allerbeste natuurlijk. Kun je nagaan hoe frustrerend het is als je hond een vieze sloot verkiest boven zijn designerwaterbak vol brandschoon leidingwater. Zit het hem in de smaak? Waarschijnlijk niet. Honden hebben veel minder smaakpapillen dan mensen. Hierdoor kan een hond minder goed proeven. Wel kan een hond veel beter ruiken. Grote kans dat je viervoeter de natuurlijke geur van slootwater vol aarde, bladeren en urine van andere dieren interessanter vindt dan het heldere water uit de kraan. Daarnaast bevat kraanwater vaak toevoegingen zoals chloor om het veiliger te maken. Ook dit kunnen honden ruiken. Plus: als een hond dorst heeft en water tegenkomt, zal hij…

‘Dat valt niet met zekerheid te zeggen, want intelligentie kun je niet opgraven als archeologische vondst’, reageert Wil Roebroeks, hoogleraar archeologie van de oude steentijd aan Universiteit Leiden. ‘Toch denk ik dat de intelligentie van Homo sapiens van enkele tienduizenden jaren geleden vergelijkbaar was met de onze.’ Uiteraard hadden zij geen computers en andere ingewikkelde spullen. ‘Maar met eenvoudige middelen slaagden ze erin om in vaak uitdagende en risicovolle omstandigheden te overleven’, stelt Roebroeks. ‘Ze moeten dus een enorme kennis van hun omgeving hebben gehad, die allemaal in hun hoofd zat. Daardoor zou je kunnen zeggen dat ze een simpele materiële cultuur compenseerden met een rijke geestelijke cultuur.’ Bovendien zijn we vandaag de dag met heel veel anderen van wie we kunnen leren, terwijl de vroege Homo sapiens veel minder…

Ja. Met een infraroodkijker wordt de regenboog aan de rode kant breder. Zou je met een ultravioletkijker kijken, dan wordt de blauwe kant juist breder. Dat komt doordat je het licht van deze golflengtes met het blote oog niet kunt zien. Maar een speciale kijker maakt het infrarood en ultraviolet dus wel zichtbaar. Sommige dieren kunnen het wel met eigen ogen zien. Rendieren bijvoorbeeld onderscheiden uv-licht. Muggen en bedwantsen kunnen juist infrarood waarnemen. Hiermee zien ze warmbloedige dieren. Dat is wel zo handig, als je moet leven van bloed. De uitbreiding van ons zichtsveld naar uv en infrarood is niet onbeperkt. Want op een gegeven moment zie je het licht niet meer. Ook niet met een kijker. Dat komt doordat waterdamp in de atmosfeer de straling absorbeert.…

S peekselvies? Welnee! De heldere, zij het slijmerige vloeistof beschermt je mond en tanden. Daarnaast helpt het met spreken, proeven, slikken en allerlei andere processen. Vandaar dat ieder mens er zo’n halve tot anderhalve liter per dag van aanmaakt. Volgens Floris Bikker, hoogleraar orale biochemie (Vrije Universiteit Amsterdam) zijn verschillende speekselklieren verantwoordelijk voor de productie van ons kwijl. ‘Speeksel bestaat voor het grootste deel uit water en elke speekselklier voegt daar unieke stoffen aan toe.’ Waaronder mucinen. Dat is een eiwitgroep die speeksel onder meer soepel en elastisch maakt. Bikker: ‘Het zorgt ervoor dat je tong niet aanvoelt als schuurpapier en dat spuug niet zomaar uit je mond spat.’ Er zit relatief veel van in ons speeksel en de structuur is erg bijzonder. ‘Het zijn lange structuren met een enorm…

‘Over het algemeen geldt dat het verschil in hoogte en afstand tussen twee toppen aanzienlijk moet zijn om als afzonderlijke bergen te tellen’, zegt Harald Swen van de Koninklijke Nederlandse Klim- en Bergsport Vereniging. ‘Dat noemen we topografische prominentie. Alleen gaat die richtlijn in de praktijk niet altijd op. Als twee aan elkaar vastzittende toppen sinds mensenheugenis een eigen naam hebben, dan gaan ze meestal tot op de dag van vandaag door als aparte bergtoppen. Maar stel dat vergelijkbare toppen uit het zicht van het dal liggen. Dan is de kans groot dat ze als dezelfde berg worden gezien, met een voortop en een hoofdtop.’ Zo leiden de verschillende toppen van de Manaslu in Nepal nogal eens tot verwarring. Deze beroemde ‘achtduizender’ (8163 meter hoog) heeft verschillende toppen, en meer…

Want wie droomt er nu niet van een champagnegazon? I nderdaad zou je daarmee meer mensen kunnen laten winnen en dus meer mensen blij kunnen maken. Toch fantaseren de meesten die weleens een gokje wagen nog steeds van een groot geldbedrag waarmee ze hun dromen kunnen waarmaken, zo blijkt uit onderzoek van de Nederlandse Loterij. Daaronder vallen onder meer de Staatsloterij, Lotto en Krasloten. Volgens woordvoerder Sander van de Vooren zijn er dan ook meer deelnemers als er een flinke bom duiten valt te winnen. Het is geen toeval dat de Oudejaarstrekking van de Staatsloterij, met een hoofdprijs van dertig miljoen, de populairste van het jaar is. En als de grote pot van de Eurojackpot op negentig miljoen staat, dan komen ook daar extra gelukszoekers op af. Toch heeft de…

A ls je er even over nadenkt is het best gek. Waarom gebruiken we ou en au naast elkaar, terwijl we ze gewoon hetzelfde uitspreken? Dat heeft te maken met (heel) vroeger, toen de beide klanken wél anders werden uitgesproken. Heette je Wouter, met ou, dan werd dat in het Middelnederlands (een voorloper van het moderne Nederlands) bijvoorbeeld uitgesproken als Wolter. Pas later werd Wouter Wouter. De au sprak je vroeger ‘langer’ uit: blaauw, graauw. In streektalen hoor je dat soms nog steeds terug. Daarin is er een klankonderscheid tussen rouw en rauw. Het laatste woord klinkt dan als raauw. Het gebruik van zowel ou als au maakt het moeilijker om Nederlands te leren schrijven. Maar mensen die dat al kunnen, zouden waarschijnlijk niet zo gauw een van beide willen…

E én kilo kaas kost in Nederland gemiddeld zo’n tien euro. Dat klinkt  duur, maar misschien niet als je je realiseert dat voor één kilo kaas tien liter melk nodig is. Daarnaast is kaasmaken een intensief proces dat veel tijd kost. Dit komt doordat kaas moet rijpen, meestal tussen de vier weken en twaalf maanden. Hoe langer de kaas rijpt, hoe zouter en droger hij wordt. Aangezien jonge kaas een kortere rijpingsduur heeft dan oude kaas, is deze logischerwijs goedkoper. Een kaas mag pas oud heten als deze langer dan tien maanden op de plank gelegen heeft.…

Er is niets waarover we het altijd allemaal eens zijn, want er is altijd wel iemand met een afwijkende mening. Dat stelt Josje de Ridder, die als senior wetenschappelijk medewerker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau onderzoek doet naar publieke opinie. Ze zegt: ‘Er zijn onderwerpen waarover veel consensus bestaat. Zo is meer dan negentig procent het eens over het belang van welzijn, democratie en vrijheid. Maar zodra je verder vraagt, dan is er allerlei verdeeldheid. Neem nu vrijheid van meningsuiting. Dat vindt het overgrote deel belangrijk. Maar als je wilt weten hoe mensen denken over anti-Zwarte Piet-betogers als expressie daarvan, blijkt dat de meningen verschillen over in hoeverre we onze opvattingen vrij zouden mogen uiten.’ We zijn het op grote lijn dus wellicht eens, maar als het gaat over…

Die vraag is niet zo gemakkelijk te beantwoorden, reageert hoogleraar Fysiologie van inspanning Luc van Loon (Universiteit Maastricht). ‘Er is nog steeds discussie of er zoiets als spiergeheugen bestaat.’ Er zijn wat aanwijzingen voor gevonden in dierenstudies, maar nog niet bij mensen. Laat staan dat er iets te zeggen is over hóe dat precies werkt. Zit er een soort geheugen in spiervezels, of zit het in de aansturing vanuit het brein? En stel dat het in de vezel zit, waar komt dat dan door? Het kan met de epigenetica te maken hebben, het proces dat genen activeert of (tijdelijk) uitschakelt, maar ook met specifieke spiervezelkenmerken als het aantal celkernen. Er zijn ook andere denkbare oorzaken waarom een geoefend sporter soms zo razendsnel de techniek weer lijkt op te pikken na…

V linders staan niet alleen als rups op het menu van vogels, maar ook als volwassen dieren. Snel of sterk zijn ze niet. Vandaar dat vlinders op een arsenaal van trucs vertrouwen om te overleven. Zoals oogvlekken op hun vleugels. Een vlinder hoopt daarmee zijn belager af te schrikken. Soms zitten die nepogen aan de voorkant, soms aan de achterkant en dan weer aan beide kanten van de vleugels. Is dat laatste niet veel handiger? Niet volgens vlinderexpert Jasper Boldingh. ‘Veel dagvlinders, zoals de dagpauwoog, rusten met hun vleugels gevouwen boven het lichaam. Tijdens het rusten willen ze niet opvallen. Dan vertrouwen ze liever op de bladachtige camouflage aan de onderkant van hun vleugels, dan dat ze aandacht trekken met opvallende ogen’, zegt hij. Juist de afwisseling tussen camouflage en…

Soms lijkt het wel alsof dieren kunnen klokkijken. Ze weten precies wanneer het tijd is om naar buiten te gaan en staan voor hun voederbak wanneer het tijd is om te eten. Hebben ze dan, net als mensen, tijdsbesef? Hoe een dier precies de tijd ervaart, is lastig te zeggen. Wel is het zo dat alle zoogdieren een ingebouwde biologische klok hebben: het circadiaanritme. Dat wil zeggen dat verschillende biologische activiteiten in je lichaam een bepaald cyclisch patroon van ongeveer 24 uur volgen. Hierdoor word je bijvoorbeeld elke dag, ook in het weekend, rond hetzelfde tijdstip wakker en krijg je rond vier uur ’s middags telkens vreselijke trek. Dieren hebben dat ook en kunnen dus aan hun lichaam voelen wanneer het tijd voor wat is. Daarnaast bestaat het vermoeden dat een…

De kleur van je ogen hangt af van de hoeveelheid pigment in de iris. Donkerbruine ogen bevatten veel van het pigment melanine, lichtblauwe ogen weinig. In totaalzijn er zo’n 120 genen die samen je oogkleur bepalen. Deze genen zijn ook betrokken bij aspecten van je gezondheid. Zo kunnen mensen met lichte ogen vaak beter tegen alcohol en hebben ze over het algemeen een hogere pijngrens. Ondertussen hebben mensen met donkere ogen meestal een sneller reactievermogen, om maar eens wat te noemen. Verder zegt de kleur van je ogen ook iets over het risico dat je loopt op het krijgen van bepaalde oogafwijkingen. Bruinogigen hebben bijvoorbeeld vaker last van staar. Hierbij vertroebelt de ooglens, waardoor je wazig gaat zien. Ben je dan beter af met twee blauwe ogen? Niet per se.…

Grand komt uit het Frans en betekent ‘groot’. Het Nederlandse grootvader en grootmoeder is in de zeventiende eeuw ‘geleend’ uit het Frans (grand-père en grand-mère). Daarvoor spraken we over oude(r)vader en oude(r)moeder. In Nederland namen we toen veel woorden over uit het Frans. Kleinzoon is een vertaling van petit-fils, kleindochter van petitfille. Ze verdrongen oudere benamingen als dochterszoon, zoonszoon en kindskind. In het Engelse taalgebied is het gebruik van grand om jongere generaties aan te duiden in de zestiende en zeventiende eeuw ontstaan. Waarom het Engels daarin een andere logica volgt dan het Nederlands, is zoals in meer woordkwesties niet te zeggen.…

Die zijn er wel. Maar die zonnepanelen leveren elektriciteit voor bijvoorbeeld de airco en de radio. Op sommige elektrische auto’s zitten wel zonnepanelen die helpen bij het opladen van de accu, maar het leeuwendeel van de energie komt dan alsnog via de stroomkabel binnen. Zou een personenauto enkel en alleen kunnen rijden op de energie van zonnepanelen op zijn dak? Niet in de nabije toekomst in elk geval. Zonnepanelen leveren namelijk te weinig energie om een behoorlijke afstand te overbruggen. Daarnaast ben je dan ook nog eens afhankelijk van het goede weer, want je accu zal niet opladen als het dagenlang bewolkt is. In Nederland is dat niet handig. Toch is er een Nederlands bedrijf dat grote stappen zet. Lightyear One zegt een auto op de markt te gaan brengen…

Experiment: pak een glas water en doe er ijsklontjes bij. Markeer het waterpeil en wacht tot het ijs gesmolten is. Is het waterpeil gestegen? Nee. Zo zal de zeespiegel ook gelijk blijven als het zeeijs in het Noordpoolgebied smelt. Als landijs smelt en in de zee belandt, zal het waterpeil wél stijgen. Hoeveel precies, als al het ijs op aarde smelt? Dat is lastig te beantwoorden, omdat dat van plek tot plek zal verschillen, zegt Bert Vermeersen van de TU Delft. De hoogleraar bestudeert de zeespiegel. Je kunt wel de gemiddelde stijging uitrekenen. Als al het ijs op aarde smelt, leidt dat tot een zeespiegelstijging van zo’n zeventig meter. ‘Maar dat is echt een gemiddelde’, nuanceert Vermeersen. ‘IJs op land heeft aantrekkingskracht. Het trekt zeewater aan. Maar als dat ijs smelt,…

Hoe een helikopter zich gedraagt heeft alles te maken met de wind. Is het windstil? Dan draait de helikopter mee met de aarde. De lucht doet dat immers ook, dankzij de zwaartekracht. Hang je stil met een helikopter, maar waait het wél? Dan waait die heli met alle winden mee, net als een luchtballon. Je zult als piloot dus voor de wind moeten corrigeren. Piloten meten hun vliegsnelheid aan de hand van de lucht: true air speed. Een piloot vliegt bijvoorbeeld 100 kilometer per uur naar het westen. Maar nu komt de wind. Die waait met 80 kilometer per uur uit het westen naar het oosten. Ten opzichte van de grond ga je dan 20 kilometer per uur vooruit (ground speed). Zou de wind met 120 kilometer per uur waaien?…

Water bestaat uit watermoleculen (H 2O).Al die moleculen nemen ruimte in. Bijvoorbeeld in een pannetje, op het vuur. Als je water kookt, zetten de moleculen uit. Ze hebben meer ruimte nodig. Maar dat is lastig in een pan, waar ze samengepakt zijn met miljarden andere watermoleculen. Op de warmste plek ontstaan daarom kleine gasbelletjes: water in gasvorm, op de bodem van je pan. Hoe meer gasbellen er vervolgens komen, hoe groter de kans dat ze zullen samenklonteren. De bellen worden zo groter en groter. Water in gasvorm is lichter dan water in vloeibare vorm. Dus is een gasbel groot genoeg? Dan kan hij naar boven toe ontsnappen, tussen alle watermoleculen door. En zo ontstaan de luchtbellen in kokend water.…

Zeker nu televisie en internet je over de hele wereld laten meekijken, zou je je als christen kunnen afvragen waarom het christendom het ware geloof is, terwijl moslims dat ook van de islam roepen. Maar weten dat andere mensen een andere mening hebben, betekent volgens Benno van der Toren nog niet dat jij opeens niet meer gelooft in wat jij gelooft. De hoogleraar interculturele theologie (Protestantse Theologische Universiteit) zegt: ‘In het leven nemen we allerlei dingen aan waarvoor geen keihard wetenschappelijk bewijs bestaat.We hebben ze geleerd van onze ouders of omgeving en vertrouwen erop dat ze waar zijn.’ Bijvoorbeeld dat je vader je vader is, vrijheid een groot goed is of dat God zich via Mohammed of Jezus heeft laten kennen. Als een ander dan bij hoog en laag beweert…

Brood wordt taai of hard door de ingrediënten, vertelt bakkersdocent en groot broodliefhebber Youri Nijhoff.‘Aan een krokant broodje zijn in vergelijking met een zacht broodje weinig tot geen ei en melkproducten toegevoegd.’ Zonder die ingrediënten krijg je sneller een harde korst. Juist die droge korst kan vocht aantrekken. ‘Vanuit de binnenkant van het broodje, maar ook van buiten’, zegt Nijhoff. Al dat vocht maakt het taai. Andersom kan een hard broodje in een droge omgeving uitdrogen. In de bakkerswinkel gebeurt dat ook, maar daar liggen broodjes minder lang dan als je ze mee naar huis neemt. Daardoor hebben ze nog geen kans gehad om te harden of te vertaaien. Is jouw bol taai? Nijhoff heeft een simpele tip ‘Even oppiepen in de magnetron. Zo zorg je dat de korst weer uitdroogt…

In de jaren tachtig van de vorige eeuw lanceerden de Australische geneticus Ian Franklin en de Amerikaanse bioloog Michael Soulé de zogenaamde 50/500- regel. Die houdt in dat er minimaal vijftig vruchtbare dieren nodig zijn om inteelt tegen te gaan. Zo voorkom je dat een groep door genetische problemen uitsterft, bijvoorbeeld verminderde weerstand en vruchtbaarheid. De 500 slaat op het aantal individuen dat vereist is om de genetische variatie zodanig te houden, dat een populatie zich ook aan veranderende omgevingsomstandigheden kan aanpassen. De 50/500-regel groeide uit tot een bekende richtlijn. Toch is hij niet onomstreden. Uit een computersimulatie van de Spaanse Universidade de Vigo rolde in 2017 een hogere ondergrens: zeventig dieren. Andere onderzoekers wijzen erop dat vuistregels geen zin hebben. Dieren verschillen zo enorm, dat elke soort zijn eigen…

Volgens de Zoogdiervereniging heeft de eekhoorn vooral te vrezen van boommarters, haviken en vossen. Met name jongere eekhoorns lopen het risico aan hen ten prooi te vallen. Daarnaast eist het verkeer de nodige slachtoffers, en na voedseltekort in de zomer en herfst leggen er in de winter ook veel het loodje. Door al deze gevaren komt een aanzienlijk aantal eekhoorns voortijdig aan hun einde. Hoewel ze in het wild zeven jaar kunnen worden, overleeft niet meer dan een kwart het eerste levensjaar. En slechts één procent bereikt de vijf. Maar mensen mogen de beesten in elk geval niet doden: eekhoorns zijn in Nederland beschermd.…

Met de nieuwe James Webb-ruimtetelescoop kijken sterrenkundigen naar de randen van ons heelal. Ze zien licht dat bijna veertien miljard jaar naar ons onderweg is. Maar wat als het daar niet stopt? Wat als daar voorbij nog miljarden andere heelallen zijn? ‘Dat zou ik best heel leuk vinden’, zegt Floris van der Tak met een glimlach op zijn gezicht. Hij is bijzonder hoogleraar sterrenkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Misschien gelden in die heelallen wel heel andere natuurwetten dan bij ons. Gaat licht langzamer of juist sneller. En speelt zwaartekracht een heel andere rol.’ Van der Tak vindt het vooral een filosofische vraag. Leuk om over te dagdromen, want praktisch gezien kunnen we het nu niet onderzoeken. ‘Maar zeg nooit nooit. Misschien kunnen we ooit voorbij de grenzen van ons eigen…

‘Zedoen het beide’, vertelt Peter Bleesing, olifantenverzorger in Artis. ‘In de natuur slapen olifanten meestal staand, ze zijn op hun kwetsbaarst als ze liggen.’ Ze dutten in de natuur ook maar twee of drie uur per nacht, terwijl ze in een veilige dierentuin vaak vier uur in dromenland zijn. ‘Als olifanten staand slapen, blijven ze waakzaam’, zegt Bleesing. Ze slapen dan licht en voorkomen daarmee dat hun spieren helemaal verslappen. Zo storten ze niet ter aarde wanneer ze wegdommelen. Olifanten die op hun gemak zijn, gaan liever liggen en slapen dieper. ‘Wel moeten ze na anderhalf uur wisselen van zij’, legt Bleesing uit. ‘Olifanten wegen namelijk tussen de vier en zes ton, dat enorme gewicht zou anders beurse organen veroorzaken.’ Hoewel olifanten in de dierentuin vaak liggend tukken, doen ze…

Elk jaar zo’n 4,5 kubieke meter ‘hoogradioactief afval’ en 1100 kubieke meter ‘laag- en middelradioactief afval’, stelt COVRA. Dat bedrijf kan het weten, want dat is waar al dat afval naartoe gaat. COVRA staat voor Centrale Organisatie Voor Radioactief Afval. Elke Nederlandse organisatie die met radioactieve stoffen werkt, is verplicht om het afval bij COVRA af te leveren in Nieuwdorp. In dat Zeeuwse plaatsje in de gemeente Borssele lag volgens data van eind 2020 in totaal ruim 110 kubieke meter hoogradioactief afval, wat volgens COVRA neerkomt op zo’n anderhalve grote zeecontainer vol. Van laag- en middelradioactief afval was iets meer dan 35.000 kubieke meter opgeslagen, oftewel zestien zeecontainers. Qua beschikbare ruimte kan COVRA naar eigen zeggen nog meer dan honderd jaar vooruit. En daarna? Het afval kan duizenden jaren radioactief…

Bij het leren spreken van een nieuwe taal is het belangrijk om onderscheid te maken tussen de eerstetaalverwerving (moedertaal) en de tweedetaalverwerving. ‘Voor kinderen tussen de nul en twaalf jaar is elke taal ongeveer even gemakkelijk om te leren’, zegt hoogleraar Nederlandse taalkunde Sjef Barbiers van de Universiteit Leiden. Wel kunnen bepaalde onderdelen van een taal lastiger zijn. ‘Neem Nederlandse rangtelwoorden (eerste, tweede, derde), die zijn wat regelmatiger dan de Engelse (first, second, third). Hierdoor hebben kinderen in Nederland deze meestal iets sneller onder de knie dan in Engeland. Maar de verschillen zijn klein en tijdelijk’, zegt Barbiers. Pas bij het leren van een tweede taal zie je grotere verschillen. Hoe meer overlap de nieuwe taal met de moedertaal heeft, hoe makkelijker het leren gaat. ‘Zo is het voor Nederlanders…

Wit, gebroken wit, hooguit crèmekleurig. Daar houdt de variatie in moedermelkkleuren wel zo’n beetje op. Het maakt niet uit of je een zoogdier met twee (mens), zes (kat) of twaalf (varken) tepels bent: in moedermelk zitten ongeveer dezelfde stoffen. Het onmisbare melkeiwit caseïne zorgt voor een witte kleur en het pigment bètacaroteen, uit melkvet, kan een gelige tint geven. De verhouding tussen vetten en eiwitten in moedermelk verschilt per soort en bepaalt de uiteindelijke melktint. Zo oogt melk met een hoog vetgehalte romiger (geliger) dan magere melk, die juist weer heel wit oogt.…

Volgens slaaponderzoekers van het Universitair Ziekenhuis Antwerpen komt dat doordat je bij het omdraaien, wat je wel zo’n vijf tot tien keer per nacht doet, steeds even wakker bent. ‘Daardoor heb je de beweging toch enigszins onder controle’, zeggen Ilse De Volder en Ann Van Gastel. ‘Bovendien gebruiken we referentiepunten om ons naar te schikken tijdens het draaien. Zoals het hoofdkussen, de partner of de muur.’ Kinderen moeten nog leren wat de grenzen van hun bed zijn, vooral als ze net van een ledikant met spijlen zijn overgegaan op een ‘gewoon’ bed. Daarom vallen zij er soms wel uit.…

Artikel 25 van de Grondwet gaat over de erfopvolging van de constitutionele monarchie die Nederland heeft. Daarin staat dat het koningschap overgaat op de wettige nakomelingen van de laatst overleden koning. Het oudste kind krijgt daarbij voorrang. Vroeger gingen zonen voor op dochters. Maar sinds 1983 wordt er geen onderscheid meer gemaakt. Dus bestijgt in ons land het deel van de tweeling de troon die als eerste ter wereld kwam, jongen óf meisje. Hier is zoiets nog nooit voorgekomen. Maar in Monaco is de zevenjarige tweeling Gabriella en Jacques troonopvolger. Jacques zal koning worden, ook al is hij twee minuten later geboren. Want Monaco’s wetten bepalen nog ouderwets dat de kroon op het hoofd van de oudste zoon van de vorst belandt.…

Wat is het begin van een relatie? Als we naar de allereerste date kijken, zal er in ieder geval vaak genoeg alcohol gedronken worden. Hoe vaak precies is niet bekend. Maar dat het veel voorkomt, is wel zeker, weet Ninette van Hasselt, hoofd van het expertisecentrum alcohol bij het Trimbos-Instituut. ‘We weten dat mensen vaak alcohol gebruiken omdat ze er wat losser van worden’, zegt ze. En dat werkt, want het heeft een verlammende werking op je prefrontale cortex, het hersengebied dat gaat over dingen als impulsbeheersing, het nemen van beslissingen en het inschatten van gevolgen. Wie wil mij nou niet? Drankjes tijdens een date kunnen zowel positieve als negatieve gevolgen hebben, zegt Van Hasselt. ‘Feit is dat je dronken moeilijker kunt inschatten of je date interesse in je heeft’,…

E en trein van Noord-Holland naar Friesland over het IJsselmeer: klinkt als een best goed idee. Dat dachten ze eind negentiende eeuw ook, toen de eerste plannen voor de Afsluitdijk op tafel kwamen. Bij de start van de bouw in 1927 legden ze niet direct een spoorbaan aan, maar ze hielden er wel rekening mee: de binnenberm was breed genoeg voor een dubbel spoor. Maar het was middenin de economische crisis, dus toen de dijk eenmaal af was, zat de NS krap bij kas. Ze stelden de bouw van de spoorlijn dus uit en van uitstel komt… juist. Maar niet iedereen heeft het opgegeven. Een Amsterdammer startte in 2021 een petitie voor een treinverbinding, die volgens hem minstens een uur en vijftien minuten zou besparen in vergelijking met in de…

Al sinds 1340 gebruiken we het woord ‘slijten’ in de betekenis van ‘aan de man brengen en ‘verbruiken’, zo meldt het Etymologisch woordenboek van het Nederlands. Zoals in ‘Dat pant salmen slijten inden recht ende na de(r) stat recht’. (Men moet het pand rechtmatig en volgens het stedelijk recht verkopen.) ‘Slijterij’ is daaruit voorgekomen. Volgens Het Instituut voor de Nederlandse taal was het een ‘bedrijf of lokaal waar waren in het klein worden verkocht’. Vroeger kon je in zo’n winkeltje van alles kopen. Er waren melkslijters, tabaksslijters en broodslijters. Tegenwoordig kun je in een slijterij alleen nog maar terecht voor dranken.…

A ls de temperatuur buiten hoger is, doe je langer met een tank. Dat heeft een aantal oorzaken. ‘Ten eerste is de luchtdichtheid lager in de zomer’, verklaart Maarten Steinbuch, hoogleraar autotechniek (Technische Universiteit Eindhoven). ‘Vooral bij hoge snelheid betekent dat een lager verbruik.’ Minstens zo belangrijk, volgens zijn collega Igo Besselink, is de rolweerstand: ‘De weerstand met de weg neemt met bijna dertig procent toe wanneer de buitentemperatuur zakt van 28 naar twee graden Celsius.’ Verder bereikt de motor in de zomer eerder het punt waarop het brandstofverbruik het efficiëntst is, en zorgt de verwarming in de winter ook voor meer verbruik. Tot slot speelt de benzine een rol: van 1 mei tot 30 september komt er zomerbenzine uit de pomp. Die levert meer energie, omdat het butaangehalte lager…

Vroeger was het zo dat er voor navigatiesystemen een combinatie van klanken werd gebruikt. Als je vooraf genoeg klanken opneemt en die in de juiste volgorde achter elkaar plakt, krijg je iets wat aardig op een taal lijkt. Tegelijkertijd kon iedereen ook wel horen dat het niet helemaal natuurlijk was. Sinds een paar jaar gebruikt Google Maps een techniek die Wavenet heet om stemmen te genereren voor hun routeplanners. ‘Het komt erop neer dat we een slimme computer laten luisteren naar iemand die uren en uren een tekst voorleest’, vertelt Googlemedewerker Rachid Finge. Op die manier leert de computer hoe een bepaalde taal klinkt. Na verloop van tijd kan het programma de spreker goed nadoen. Dit klinkt veel natuurlijker dan de oude methode met de ingesproken klanken. Finge: ‘Er is…

Hoe is het dier opgegroeid? Is het gewend aan mensen? En in welke setting tref je het aan? Veel variabelen spelen een rol, zegt Gosia Zobel. Zij is senior wetenschapper bij AgResearch in Nieuw-Zeeland en expert in het gedrag van beide dieren. Toch zijn sommige verschillen wel wetenschappelijk vastgesteld. Zo bleek uit onderzoek dat geiten betere probleemoplossers zijn dan schapen. Dat komt omdat ze van nature meer geneigd zijn om zélf naar eten te zoeken, ook als ze hiervoor weg moeten van de kudde. Hun gedrag komt dan ook individualistischer op ons over dan het doen en laten van schapen, dat vaak binnen een kudde plaatsvindt. ‘Geiten hebben dus een iets grotere comfortzone dan schapen en zijn daarom mogelijk ook wat brutaler’, zegt Zobel. ‘Toch heeft elk dier ook zijn…

Het is niet zo dat ze juist weer beginnen met jeuken als jij op één oor gaat. Dat lijkt alleen maar zo omdat ’s nachts ons cortisolgehalte lager is. Cortisol is een anti-ontstekingshormoon. Het verdedigt ons immuunsysteem tegen een aanval: in dit geval het eiwit in het muggenspeeksel dat een allergische reactie veroorzaakt. Omdat er in de nacht minder van die anti-ontstekingsstof rondgaat, voel je de irritatie en jeuk meer. Bovendien is er ’s nachts minder afleiding.Overdag voel je de bulten niet omdat je bezig bent met van alles. Zonder dingen aan je hoofd merk je opeens weer hoeveel de beten kriebelen.…

Draag je je kleding niet meer? Kledingcontainers zijn een makkelijke manier om ervan af te komen. Iedereen hoopt dan natuurlijk dat z’n spullen een goede bestemming krijgen. Op goed vertrouwen, want wat er precies met oude kleding gebeurt, is vaak niet duidelijk. Volgens de makers van de documentaire Goodwill Dumping (2019) is gedoneerde kleding niets meer dan handel. Sorteercentra halen wekelijks tonnen aan afgedankt textiel op om het vervolgens te verkopen. Een fractie gaat naar kringloopwinkels, een klein deel wordt gerecycled en het merendeel wordt verkocht in grote balen aan landen in Afrika en Zuid-Amerika als exportproduct. De opbrengst gaat naar het goede doel. Een mooi systeem? Mwah, niet alle kleding die in Afrika en Zuid-Amerika aankomt, is bruikbaar. Wat gebeurt er met de rest? Het wordt gedumpt, bijvoorbeeld hier…

In Nederland en België is het wildplukken van paddenstoelen officieel verboden. Maar er geldt een soort gedoogbeleid voor eigen gebruik. Het Nederlandse Staatsbosbeheer staat het plukken van 250 gram paddenstoelen per persoon toe. Wel moet je goed weten wat je doet, want er zitten exemplaren tussen die je liever niet in je mond wil stoppen. Zo’n tien procent is giftig, soms zelfs dodelijk. De gevaarlijkste Nederlandse paddenstoel is de groene knolamaniet. Deze veroorzaakt negentig procent van alle paddenstoelensterfgevallen. Zijn Engelse bijnaam is niet voor niets death cap. Gelukkig zijn er voor wildplukkers met een getraind oog ook niet-giftige paddenstoelen te vinden. Vijftien procent is eetbaar, en nog lekker ook. De overige 75 procent van de paddenstoelen is niet giftig, maar ook niet eetbaar. Ze zijn bijvoorbeeld te taai.…

A vondrood ontstaat door kleine stofdeeltjes in onze dampkring.Dat kan bijvoorbeeld stikstof zijn of waterstof, maar ook kleine stofdeeltjes (aerosolen). Zonlicht botst tegen die deeltjes aan en schiet daarop alle kanten op: verstrooiing. Blauw licht verstrooit heel makkelijk. Daarom ‘verdwijnt’ het uit de lucht. Rood licht verstrooit wat minder goed. Hierdoor kleurt de lucht rood als er veel stofdeeltjes in de lucht zitten. Avondrood komt vooral voor als het helder en rustig weer is. Dan is de dampkring stabiel en blijven stofdeeltjes hangen. Hoe lager de zon staat, hoe langer de weg die licht aflegt naar je ogen. Dus hoe meer botsingen met de stofdeeltjes en hoe roder de lucht.…

Bij wielrennen draait alles om vaart maken, het ontwerp van de fiets is daarin heel belangrijk. Ook die stang heeft daarmee te maken. Een herenmodel gaat sneller, vertelt Harald Troost, senior brandmanager bij fietsfabrikant Koga. ‘Zo’n model is stijver dan een fiets met lage instap. Dat houdt in dat je niet gaat zwabberen. Als je veel kracht zet op de pedalen, beweegt het frame een beetje mee. Bij een laag frame gebeurt dat meer dan bij de driehoeksvorm.’ Minder zwabberen betekent minder energieverlies en dus meer snelheid. Daarnaast speelt er nog een culturele reden mee, voegt Troost eraan toe. De lage stang is ooit bedacht in een tijd waarin vrouwen lange rokken droegen, zodat zij makkelijker op de fiets konden stappen. Vrouwen in de wielersport hebben dat niet nodig: zij…

Zijde is inderdaad supergevoelig voor fotodegradatie. Dat is de afbraak van moleculen onder invloed van licht. Met name ultraviolet licht, dat een te kleine golflengte heeft om met onze ogen te kunnen zien, is funest. Dat komt door de energie in de fotonen van dat licht. Als er zonlicht op je zijden gordijnen valt, kan de energie erin worden overgedragen op de elektronen in atomen van de moleculen waar de zijdevezels van zijn gemaakt. Dit kan atomen destabiliseren, waardoor de moleculen uit elkaar vallen. Met slijtage als gevolg. Bij zijde gebeurt dit extra snel omdat de vezels zo klein zijn. De straling kan daarin gemakkelijk binnendringen. Daarom kan zijde zo slecht tegen zonlicht.…

Een dorstig lichaam laat van zich horen met een droge mond. Daarom is citroenlimonade op een warme zomerdag zo lekker. Want zure smaken stimuleren de aanmaak van speeksel, zo toonden wetenschappers van de Japanse Tohoku University in 2017 aan. Van alle smaken die ze de proefpersonen toedienden (zoet, zuur, bitter, zout en umami) liep hen bij umami en zuur het meeste water in de mond. En dat geeft het idee dat de dorst is gelest. Ook grijpen we vaak naar cola. Dat lijkt een mierzoet drankje, maar de zeven suikerklontjes per glas verbloemen een zuurgraad die bijna gelijk is aan die van azijn. Overigens gaat de zure vlieger niet altijd op. Toen onderzoekers van de University of California (VS) hun proefpersonen achttien verschillende soorten biertjes voorzetten, bleken zij de zure…

Dat kan op verschillende manieren, maar meestal gebeurt dit op de tegengestelde manier van hoe de kraan is opgebouwd. De lange horizontale arm zet je op de grond in elkaar. Deze rust op de voet van de kraan. Een pers schuift de kraan dan omhoog, waardoor er ruimte ontstaat om een stuk toren in te plaatsen. Zo wordt de torenkraan steeds hoger, en dit herhaal je tot de hoogte die je wil bereiken. De hijskraan zelf kan de stukken toren naar boven takelen. Bij het uit elkaar halen gebeurt er precies het omgekeerde: de pers duwt de kraanarm omhoog, een stuk toren onder de arm wordt weggehaald en de arm zakt. Dit doe je totdat de kraan weer bij de grond is. Bij heel hoge wolkenkrabbers kan het ook zijn…

Je kunt tiramisu met verschillende hoeveelheden en soorten alcohol maken, maar laten we eens een specifiek recept als voorbeeld nemen: dat van de beroemde tv-kok Jamie Oliver. Hij raadt aan 50 milliliter sherry of vin santo, een zoete dessertwijn, te gebruiken. Het alcoholgehalte ligt bij deze dranken rond de vijftien procent. Dat is iets sterker dan gewone wijn, die 12,5 procent alcohol bevat. Het Trimbos-instituut zegt over wijn: één tot drie glazen van honderd milliliter maken ontspannen, drie tot zeven aangeschoten en na zeven glazen begint meestal het gelal en gezwabber. Zou je de tiramisu maken met wijn, dan staat één glas gelijk aan twee complete schalen. Wil je het equivalent van zeven glazen wijn wegwerken, dan zijn dat dus veertien schalen. Met de dessertwijn uit Jamie Olivers recept zul…

Stond je net op het punt je hand op de flank van die majestueuze blauwe vinvis te leggen die met je mee zwemt in een wijde oceaan, doorkruist het geluid van je wekker ruw die wonderlijke droomwereld. In een fractie van een seconde is de magie voorbij. Van de slaapwereld betreed je die van de ontwaakten: snel douchen, een boterhammetje en hup, naar je werk. Signaal hersteld Diep in de hersenen, ver achter je ogen, gaat een soort schakelaar om als je wakker wordt. De hypothalamus, het coördinatiecentrum in je brein dat ook is betrokken bij het regelen van hartslag en lichaamstemperatuur, stuurt een seintje naar de hersenstam en allerlei andere hersengebieden: wakker worden! En dat signaal brengt nogal wat in beweging, stelt Amsterdam UMC neurowetenschapper Ysbrand van der Werf,…

De meeste Nederlanders, zo’n 66 procent, kiezen ervoor om gecremeerd te worden. Hierbij wordt het lichaam van de overledene met kist en al in een crematieoven geplaatst door een ovenist. Over het algemeen duurt het verbrandingsproces anderhalf tot twee uur. De temperatuur kan oplopen tot 1200 graden. Vet, spieren en tanden zijn niet tegen deze hitte bestand. Wat overblijft, is zo’n anderhalve kilo as, dat voor 98 procent uit botresten bestaat. Als iemand in het bezit was van een kunstheup, gouden tand of botschroef, wordt die er achteraf uitgevist met een magneet. Als de oven uitgebrand is, worden de resten met een bezem bij elkaar geveegd en vermalen tot fijn poeder. Ook niet onbelangrijk: om er zeker van te zijn dat de as straks bij de juiste nabestaanden belandt, wordt…

Van tevoren zeggen dat je de vrede bewaart? Dat is misschien nog roekelozer dan oorlog voeren 1 Naar de nul Het lijkt misschien onvoorstelbaar, met de recente conflicten in Oekraïne en Syrië, maar de wereld is sinds de Tweede Wereldoorlog steeds vrediger geworden. Dat blijkt uit harde cijfers over het aantal doden in oorlogen tussen landen, die door verschillende instituten worden bijgehouden. Het zijn weliswaar grillige getallen, waarin het aantal slachtoffers soms oploopt en soms weer daalt, maar over een langere periode is een dalende lijn duidelijk zichtbaar. Op lange termijn is er steeds minder oorlog. Daar doen ook de recente conflicten niks aan af. Nog 73 jaartjes geduld Als de cijfers dalen, moeten ze toch een keer de bodem bereiken? We zouden heel eenvoudig de trend van de afgelopen…

Met heel veel dingen, volgens het internet dan. Wil je een tandpastalach zonder een tubetje te openen? Dan kun je zelf aan de slag met citroensap, bakpoeder of schuurmiddel. Ook een föhn zou je gebit tijdelijk witter maken, doordat het blazen je tanden uitdroogt. Simpele trucjes, maar doe dit vooral niet, waarschuwt universitair docent tandheelkunde Miluska Hevinga (Radboud Universiteit). ‘Dat geeft ernstige schade aan je tanden.’ Zo slijt citroensap je tanden en kan een föhn je tanden oververhitten en zo je zenuwen beschadigen. Wat helpt wel? ‘Vaak kan stoppen met roken of drinken van veel koffie, thee of rode wijn al helpen met het witter worden en blijven van tanden.‘ En als je het nog witter wilt? ‘Vraag dan advies bij tandartsen, zij kunnen je gebit professioneel reinigen en bleken.’…

In bijvoorbeeld de VS en Frankrijk kun je naar een megawinkel rijden, en alles wat je hartje begeert in één ruk kopen: van de dagelijkse boodschappen tot kleding, meubels en elektronica. Waarom hebben we dat hier niet? Nederland is een van de dichtstbevolkte landen ter wereld, bijna overal is wel een supermarkt in de buurt. Daar zal het mee te maken hebben, denkt Lisa Martis, woordvoerder bij het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel. ‘In Nederland ga je vaak lopend of op de fiets naar de supermarkt. Gemiddeld doen we dat zo’n 2,7 keer per week. Simpelweg omdat het dichtbij is.’ Ook andere soorten winkels zijn vaak in de buurt, zeker in vergelijking met de Verenigde Staten, Frankrijk en andere grote landen. Daar moeten mensen verder reizen voor hun inkopen, waardoor ze liefst zoveel…

Een paddenstoel begint met heel dunne, en daardoor bijna onzichtbare schimmeldraden. Die zitten in de grond, het hout of tussen de bladeren waar de paddenstoel later uit groeit. Bij goede omstandigheden, nat en warm, vormen die draden knopjes. Zo’n schimmelknopje wordt ook wel het primordium genoemd. En uit ieder primordium kan een paddenstoel groeien, inclusief sporen. Dat zijn zeg maar de zaadjes. Dit kwetsbaarste deel van de paddenstoel wordt beschermd door de hoed, of velum universale. Hans Adema, paddenstoelenexpert bij Naturalis, is nog altijd onder de indruk van dit kapje: ‘De paddenstoel is hiermee uniek in hoe hij groeit. Dat komt verder niet voor bij planten.’…

Een terechte vraag, want kijk je naar de cijfers, dan zijn het er eerder drie. Of acht. Of een. Want wat is een ‘grote stad’? Is dat een stad met meer dan een half miljoen inwoners? Dan heeft Nederland er drie: Amsterdam, Den Haag en Rotterdam. Ga je uit van tweehonderdduizend inwoners, dan komen Utrecht, Tilburg, Eindhoven, Groningen en Almere er al bij. En in zekere zin zou je zelfs de hele Randstad als een grote, vrijwel aaneengebouwde stad kunnen zien. De term ‘vier grote steden’ is een verzinsel uit 1994. Het eerste kabinet-Kok wilde met het Grotesteden-beleid problemen oplossen in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Het GSB bestaat niet meer, de term ‘vier grote steden’ nog wel.…

Dat de maan invloed op onze planeet heeft, is zeker. Zonder inbreng van de maan zouden de getijden bijvoorbeeld veel minder sterk zijn. Heeft deze oude vertrouwde satelliet ook invloed op het weer? De oprichter van het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI), Christophorus Buys Ballot, vroeg zich dat ook af. Met gegevens van het weer en de maan zocht hij in de negentiende eeuw al naar een verband, maar vond deze niet. Hij had gelijk. De maan heeft geen invloed op het weer. Het KNMI hoeft dus geen rekening met volle maan te houden bij het maken van weersverwachtingen.…

Kunnen? Ja, dat kan. Maar willen we dat ook? Door landen met een berg zand te verhogen, overstromen ze niet zo snel. Maar dat verhogen is niet een zaak van even een paar kruiwagens woestijnzand omkieperen. En hoe krijgen we dat zand hier? ‘Woestijnzand halen is een dure optie die ook veel energie kost. We kunnen bijvoorbeeld ook zand uit de Noordzee halen’, stelt zandbodemonderzoeker Janjo de Haan van de Wageningen University & Research. Maar dan ben je er nog niet. Door dat ophogen moet je alle gebouwen opnieuw bouwen of verplaatsen, anders liggen ze onder een hoop zand. ‘Ook heb je voor de landbouw een vruchtbare bovenlaag van dertig tot honderd centimeter nodig’, vertelt De Haan. Die moet dus nog bovenop het zand. En het is ook nog ontzettend…

M edicijnen hebben bijwerkingen omdat ze vaak inwerken op processen in het lichaam met meerdere functies. Als je daaraan gaat zitten sleutelen, verandert er dus meer dan alleen dat wat je wilt beïnvloeden. Neem methylfenidaat. Dat zit in Ritalin en zorgt dat er meer dopamine vrijkomt. Dit is een hormoon dat ons beloningssysteem beïnvloedt, waardoor het helpt bij ADHD. Maar dopamine heeft ook invloed op motorische controle en bijvoorbeeld misselijkheid en libido. Dus voor iemand met ADHD kan Ritalin erg goed werken bij concentratieproblemen, maar dan moet-ie misschien misselijkheid of minder zin in seks op de koop toe nemen. Het kan ook zijn dat medicijnen andere stoffen laten vrijkomen, of reageren met andere stoffen in het lichaam dan waar de medicatie in de eerste instantie voor is bedoeld. Ook dan…

Psychologen van Northwestern University (VS) lieten in 2011 proefpersonen foto’s zien van witte, zwarte, Aziatische en hispanic Amerikanen. Terwijl elektroden hun hersenactiviteit registreerden, moesten de deelnemers de gezichten zien te herkennen. Bij het bekijken van de foto’s sloeg onder meer het hersengebied aan dat gaat over het ontcijferen van visuele prikkels. Maar de bewuste hersenfuncties vertoonden meer activiteit bij foto’s waarop gezichten van de ‘eigen’ kleur stonden. De onderzoekers concludeerden daarop dat witte mensen witte hoofden grondiger tot zich nemen dan die van andere huidskleuren. Daardoor zijn ze beter in staat om die uit elkaar te halen. De mensen uit de andere groepen deden hetzelfde. Daardoor weten zij de mensen die op hen lijken beter te onderscheiden. Wel maakt het uit hoeveel contact iemand heeft met mensen van een andere…

Een torenflat, een grachtenpand of een joert. De huizen van de bijna acht miljard mensen die de wereld inmiddels telt, lopen net zo uiteen als hun levens. Volgens schattingen wonen alle aardbewoners samen in zo’n 2,3 miljard woningen, van eindeloze rijen torenflats in voor ons onbekende Chinese miljoenensteden, tot enorme ranches in Texas en onoverzichtelijke sloppenwijken in veel armere landen. Om een goede schatting te geven, moeten we elke woning ter wereld op een grote hoop vegen, van hut tot villa. Laten we dicht bij huis beginnen. • Van Urk tot Oldebroek Want hoe groot wonen we zelf eigenlijk? Gelukkig houdt het CBS daarover keurig cijfers bij, de meest recente komen uit 2018. Nederland blijkt de wereld in het klein, want ook hier zien we behoorlijke verschillen. Woon je in…

In 1705 schreef de kok van de Franse koning Lodewijk XIV een kookboek waarin een recept voor de vleeskroket (croquet) staat. Dat is, voor zover bekend, de allereerste vermelding van de kroket in een serieus kookboek. Het duurde nog tot halverwege de negentiende eeuw voordat de kroket Nederland bereikte. Tenminste, als we afgaan op wat mensen erover hebben geschreven. De eerste generatie kroketten had nog niet de bekende langwerpige vorm van nu. Ze waren meer eivormig. Als je ze naast een bitterbal zou leggen, zou je misschien zelfs denken dat ze familie waren. De bitterbal danken we vermoedelijk aan de Spanjaarden die van halverwege de zestiende tot aan begin achttiende eeuw in (delen van) ons land heersten. Zij frituurden balvormige hapjes met een korst van oud brood waar ze ragout…

N ee, in dat geval kan er geen sprake zijn van een rechtsgeldig huwelijk. Een trouwerij is officieel als er door het bruidspaar aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Ten eerste moeten de tortelduifjes aangifte doen. Dat wil zeggen: officieel bij de burgerlijke stand bekend maken dat ze gaan trouwen. Dan zijn ze in ondertrouw, zoals dat heet. Dit gebeurt meestal na de verloving, de officiële aankondiging van de bruiloft. Het liefdeskoppel moet dan minimaal twee weken wachten, voordat het mag huwen. Bij dat huwelijk moeten twee, drie of vier meerderjarige getuigen aanwezig zijn, waarvan de namen bij het in ondertrouw gaan al zijn opgegeven. De bruid en bruidegom geven elkaar het jawoord in het bijzijn van deze getuigen en een ambtenaar van de burgerlijke stand. Het paar is officieel getrouwd…

Nostalgiegeeft ons lichamelijke en psychische welbevinden een boost, schrijft Ad Vingerhoets in zijn boek De emotionele mens. Dat blijkt onder andere uit een experiment dat de emeritus hoogleraar emoties en welbevinden van Tilburg University in 2013 met collega’s deed. Daaruit kwam naar voren dat mensen die een nostalgische herinnering ophalen meer optimisme en sociale verbondenheid ervaren. In een afstudeerproject van een van zijn studenten bleek dat ouderen in een verzorgingstehuis minder last hebben van depressieve gevoelens en eenzaamheid als ze naar muziek uit hun tienerjaren luisteren en aan die tijd terugdenken. Zelfs je lichaam heeft iets aan nostalgie. Zo voelen mensen zich letterlijk warmer als ze zich prettige gebeurtenissen of voorwerpen uit het verleden opnieuw voor de geest halen. Zodanig, dat ze zelfs de omgevingstemperatuur hoger inschatten dan een controlegroep…

Volgens het Voedingscentrum word je niet dik van het inademen van vette lucht. Wel kan werken in een verleidelijke omgeving voor extra kilo’s zorgen. In een oliebollenkraam liggen de calorierijke lekkernijen binnen handbereik. Daarnaast spelen zintuigen ook een belangrijke rol in ons eetgedrag. Vind je dat iets lekker ruikt, dan krijg je trek. Zie die oliebollen dan maar eens te weerstaan. Je werkomgeving kan dus wel degelijk invloed hebben op hoeveel je eet, zegt het Voedingscentrum. Gelukkig is niet iedereen hier even gevoelig voor.…

Stamcellen zijn regelmatig in het nieuws. Ze zijn interessant voor de geneeskunde, omdat stamcellen nog geen specialisatie hebben, maar wel in staat zijn om zich tot verschillende celtypes te ontwikkelen. ‘Onder normale omstandigheden maakt het lichaam continu nieuwe stamcellen aan. Toch is het mogelijk om een tekort te krijgen’, zegt Bert Elbertse van Matchis, het Nederlandse centrum voor stamceldonoren. ‘Bijvoorbeeld als gevolg van een ziekte of chemotherapie. In het laatste geval is dit vaak een ongewenste bijwerking, maar het kan ook juist het doel van de chemotherapie zijn om de bestaande stamcellen te vernietigen. Zo wordt er ruimte gemaakt voor de stamcellen van een donor.’…

Integendeel, je sluit ze zelfs helemaal af tijdens het boeren. Waar dat geluid dan vandaan komt? Vanuit de bovenkant van je slokdarm, zo vertelt logopedist Liesbeth ten Cate van de Amsterdamse praktijk Stem en Spraak. ‘De stembanden in je strottenhoofd trillen door uitstromende lucht vanuit de longen. Bij boeren trilt het weefsel in de bovenste sluitspier van de slokdarm. Dat hoeft geen geluid op te leveren, het kan ook heel stil gebeuren.’ Een boer is ingeslikte lucht die tijdens het eten en drinken mee naar binnen komt. De maag stuurt die lucht weer terug naar buiten. Tijdens dat hele proces zitten de stembanden dicht, en dat is maar goed ook. ‘Het is een beschermingsmechanisme’, zegt Ten Cate, ‘zodat eten dat mee naar boven kan komen niet in de luchtpijp terechtkomt.’…

Nagellak wordt hard door het stofje nitrocellulose. Dit komt van origine uit katoen of hout. Het wordt tot fijne vezels vermalen en chemisch bewerkt. Nitrocellulose is een zogenaamde ‘filmvormer’ die ervoor zorgt dat nagellak een harde, glanzende, egale laag vormt op de nagel. Het is niet het enige chemische stofje dat is toegevoegd. Oplosmiddelen zoals ethylacetaat en butylacetaat moeten de nagel snel laten drogen. Deze stoffen geven de lak ook z’n typische geur. Dan zijn er nog polymeren, zoals toluenesulphonamide formaldehyde resin. Die zorgen ervoor dat nagellak beter blijft ‘plakken’ aan je nagel. Weekmakers voorkomen dat nagellak afbrokkelt, en verdikkingsmiddelen zorgen dat je het in een mooie dikke laag kunt aanbrengen. Dan heb je natuurlijk nog de kleurstoffen die nagellak bijna elke denkbare kleur kunnen geven. En uvblockers die zorgen…

‘Z ekunnen het wel leren’, zegIneke van Herwijnen van de faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. Inclusief plassen in de bak. Zowel katten als honden zijn nestdieren. Op heel jonge leeftijd likt ma de boel schoon. Daarna worden de kleintjes zindelijk: ze leren buiten het nest te lozen. Zo blijft het er fris. Er is wel een verschil met katten, licht Van Herwijnen toe. ‘Die zijn het meer gewend om hun ontlasting te begraven en gaan daardoor wat makkelijker op de bak.’ Begraven doen katten mogelijk zodat ziekten zich minder snel verspreiden. Of om hun aanwezigheid stil te houden. Maar honden zie je toch ook graven met hun achterpoten? ‘Ze zijn hun geur dan juist aan het verspreiden’, verduidelijkt Van Herwijnen. Op deze manier laten ze weten aan andere honden: hier…

Veel websites met tuiniertips beweren dat klassieke muziek planten kan helpen groeien. Vaak beroepen ze zich daarbij zelfs op wetenschappelijk onderzoek. Toch klinkt het vreemd: planten hebben immers geen oren. Groeien je plantjes echt beter als je ze elke dag van Beethoven laat genieten? Een luisterend haartje Om beter te groeien door muziek, zouden planten moeten kunnen horen. Dat is geen eigenschap waarom ze bekend staan. Maar volgens plantwetenschapper Sander van der Krol van Wageningen University and Research, kunnen ze het wél. ‘Planten reageren op het geluid van knagende rupsen.’ Zodra er een rups aan een blaadje peuzelt, maakt de plant bittere en giftige stoffen aan om zichzelf te verdedigen. Het defensief wordt vooral in gang gezet door de fysieke schade aan het blad, maar uit recent onderzoek van de…

Wind stroomt van gebieden met hoge druk naar plekken waar de luchtdruk lager is. Als de route volledig zonder obstakels is, dan stroomt de lucht behoorlijk geleidelijk. Op grote hoogte is de windsnelheid dan ook behoorlijk constant.Op straatniveau is dat een ander verhaal. De luchtstroom stuit vrijwel constant op obstakels, zoals huizen, bomen en hoogteverschillen in het landschap. Dat verbreekt de stroom en veroorzaakt wervelingen, zoals rotsen een stromende rivier doen kolken. De wind duwt zich met horten en stoten langs alle hindernissen op zijn weg. Dat zijn de windvlagen die je voelt als je zelf ook op weg bent naar je bestemming. Hoe harder de algemene windsnelheid, hoe groter ook de snelheidsverschillen tijdens vlagen. Vooral tijdens stormen kunnen de windvlagen daardoor een gevaar vormen.…

Er zijn twee soorten taalregels: de natuurlijke en de normatieve. Van de natuurlijke taalregels van onze moedertaal zijn we ons vaak niet bewust. Je krijgt ze automatisch mee wanneer je een taal om je heen hoort en hebt ze meestal voor je vijfde wel door. Daarom wordt er in het (moedertaal)onderwijs vrijwel geen aandacht aan besteed, zegt Sjef Barbiers, hoogleraar Nederlandse taalkunde aan de Universiteit Leiden. Het tegenovergestelde is waar voor normatieve taalregels. Die zijn vaak bedacht door grammatici of docenten. Zo is ‘groter dan’ een oudere vorm dan ‘groter als’. Vroeger kwamen ze allebei voor. Maar sinds de achttiende eeuw stond in de meeste taalboeken dat het ‘groter dan’ moet zijn. ‘Er is dus eigenlijk niets mis met ‘groter als’ gebruiken in plaats van ‘groter dan’. Iedereen snapt wat…

Bij huisdieren is het niet altijd even goed te zien of ze een maatje meer hebben door hun dikke vacht of door hun dieet. Wat het ook is, over het algemeen hebben we er weinig problemen mee. Want zo’n mollige huiskat voor het raam ziet er toch wel erg aandoenlijk uit. Bij mensen is dat wel anders. ‘In onze Westerse cultuur voldoen extra kilo’s niet aan het schoonheidsideaal. Sterker nog: vaak worden dikke mensen, onterecht, als lui en dom gezien’, zegt psycholoog Lisette Zonneveld die bij het Obestias Centrum Heemskerk werkte. Daar komt het idee bovenop dat gewicht iets maakbaars is. Die extra kilo’s zijn dus zogenaamd je eigen schuld. ‘Dit stigmatiseren doen we eigenlijk alleen naar soortgenoten toe’, aldus Zonneveld. Dieren hoeven niet aan onze menselijke schoonheidsidealen te voldoen…