Inhoudsopgave van Editie 13 - 2021 - Quest

■ MUZIEK GETTY IMAGES KORT DOOR DE BOCHT ■ In de VS hebben sportteams vaak een eigen fanfare of marching band. ■ Het woord ‘fanfare’ komt van het Franse fanfare, dat zoveel betekent als ‘luidruchtige opschepperij’. ■ Behalve marcherende fanfares bestaan er ook zittende fanfares en fanfares te paard. ■ Nederland heeft de enige fietsfanfare ter wereld, de Bicycle Showband Crescendo uit Opende. B ij hitte is het niet ongevaarlijk om in een showband of fanfare te spelen. Dat is nu wetenschappelijk bewezen door klimaat- en gezondheidsonderzoekers van de University of Georgia. Ze analyseerden nieuwsberichten uit de afgelopen dertig jaar over bandleden van middelbareschool- en studentenfanfares die werden bevangen door de hitte. Het ging om 400 mensen tijdens 34 evenementen. In één geval werden zelfs 35 showbandleden onwel. Ze vielen…

■ TECHNOLOGIE NORTHWESTERN H et kleinste door de mens gemaakte voorwerp dat kan vliegen is… een microchip van het formaat van een flinke zandkorrel. Ingenieurs van onder meer de Soongsil University in Zuid-Korea haalden inspiratie uit de natuur: het apparaatje helikoptert naar beneden zoals de zaden van een esdoorn. De chips kunnen straks bijvoorbeeld de luchtkwaliteit meten en draadloos doorgeven, is het idee. Daarvoor worden ze als een handvol confetti vanuit een vliegtuig naar buiten gegooid. Na een slome dans in de wind belanden de vliegertjes op de grond. Geeft dat net als confetti een enorme troep? Nee hoor, als alles verloopt volgens plan lossen de chips op in water. Klein puntje nog: antennes en andere componenten die klein genoeg zijn voor een plekje op de chips moeten nog ontwikkeld worden.…

■ GESCHIEDENIS GETTY IMAGES In stoffige geschiedenisboekjes staat nog dat de Italiaan Christoffel Columbus Amerika ontdekte in 1492. Inmiddels weten we dat de oorspronkelijke bewoners er toen al duizenden jaren woonden. Maar wie was de aller-allereerste bewoner van Noord-Amerika? Archeologen van onder meer de Britse Bournemouth University vonden in de VS-staat New Mexico menselijke voetafdrukken van 21.000 tot 23.000 jaar oud. Al lange tijd wordt aangenomen dat de voorouders van deze vroege Amerikanen daarheen waren gelopen via de landbrug die in de ijstijd droog lag tussen Siberië en Alaska. Dat de mens zovroeg al zo zuidelijk was gekomen, was nog niet bekend. Er was al wel bewezen dat 14.500 jaar geleden mensen in Chili woonden. Dat ligt nóg zuidelijker, maar dat was 8500 tot 6500 jaar later.…

Vraag & Antwoord Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. De ene knoflookgeur is de andere niet. Duw je neus tegen een intact wit bolletje en je ruikt bar weinig. Snij een vers teentje open en een rijk aroma vult je keuken. Snijden sloopt namelijk de celwanden die het enzym alliinase weghouden van het stofje alline. Komen ze samen, dan ontstaat het zo kenmerkende allicine. Eenmaal in je lichaam wordt allicine weer afgebroken tot verschillende zwavelverbindingen, waaronder het hardnekkige allylmethylsulfide, dat zich via je longen en bloed door je hele lichaam verspreidt. Omdat zwavelgeuren uit een lichaam geassocieerd worden met verrotting, kan de geur van allylmethylsulfide extra veel walging oproepen.…

GETTY IMAGES Dat mannenknopen aan de rechterkant zitten, heeft vermoedelijk te maken met militaire tradities. Op het slagveld zijn de meeste tegenstanders rechtshandig. De aanval van een speer of zwaard komt dus meestal vanaf links. Dan is het tactisch om de linkerkant van een kledingstuk te laten overlappen over de rechterkant, zodat een speer minder snel een opening vindt. Deze regel voor soldatenmode is doorgevloeid naar burgerkleding. Ook de knopen op vrouwenkledingstukken zaten vroeger vaak rechts, blijkt uit oude schilderijen. Pas aan het einde van de negentiende eeuw, toen vrouwenkleding steeds functioneler werd en meer op mannelijke kleding ging lijken, was er geleidelijk sprake van een switch naar de linkerkant. Vermoedelijk gaat het hier puur om een manier om toch een herkenbaar onderscheid te blijven houden tussen heren- en dameskleding.…

GETTY IMAGES Sarcomen, zo heten kankergezwellen in botten, kraakbeenderen of spieren. Sarcomen zijn heel zeldzaam. Ze maken nog geen 0,1 procent uit van alle kankerdiagnoses. Dat is geen toeval. Tumoren ontstaan vooral wanneer het DNA in een cel zo beschadigd raakt dat de cel zich ongeremd gaat delen. De kans op zo’n kwaadaardige mutatie is groter wanneer een cel veel wordt blootgesteld aan gifstoffen, hormonen of straling. Daarom komen huidkanker (uv-straling), longkanker (sigarettendampen) en borst- en prostaatkanker (geslachtshormonen) veel voor. FLITS ■ Huidkanker komt in Nederland het meest voor (22.100 keer per jaar). ■ Prostaatkanker (11.700), borstkanker (13.200) en longkanker (13.900) zijn ook talrijk. ■ Tumoren in armen of benen zien we jaarlijks maar bij een paar honderd Nederlanders.…

Niet anders dan de landbruggen van nu. Een landbrug is een smalle verbinding tussen twee grote landmassa’s, waarover dieren en planten migreren om nieuwe gebieden te koloniseren. Sommige daarvan bestaan nog steeds, zoals de landengte van Panama die Noord- en Zuid-Amerika verbindt. Maar het interes- santst zijn de verbindingen die inmiddels weer zijn verdwenen. Die vertellen waarom soorten op schijnbaar onverklaarbare wijze ineens op een heel ander continent opduiken. Tegen het eind van de laatste ijstijd, rond 20.000 jaar geleden, stond de zeespiegel extreem laag. Verbindingen tussen land die eerder onder water verborgen lagen, kwamen boven water te liggen. Een bekend voorbeeld is de Beringlandbrug tussen Alaska en Siberië. Hierover bereikten vermoedelijk de eerste mensen Noord-Amerika. Toen de zeespiegel steeg verdwenen deze verbindingen weer onder water. GETTY IMAGES…

Vijftien eeuwen geleden speelden mensen in India op borden van acht bij acht hokjes het spel chaturanga, dat ‘de vier ledematen’ betekent. Deze naam verwijst naar de toentertijd gangbare onderdelen van het leger. Elke speler beschikte over een voorste rij voetsoldaten, met daarachter twee paard-enwagens, twee stukken cavalerie, en twee olifanten ter bescherming van de koning en zijn vizier. Toen de Arabieren dit oorlogsspel via Perzië en Noord-Afrika naar Spanje brachten, pasten fervente spelers (wie is niet bekend) de stukken aan aan de realiteit van de Europese hofhouding. Olifanten werden bisschoppen, paard-en-wagens werden torens en de vizier veranderde in de koningin. GETTY IMAGES FLITS ■ Onze woorden schaakmat en schaken komen uit de Perzische schaakvariant shatranj. ■ Shatranj-spelers riepen ‘Shah mat!’ zodra ze zeker waren van de zege. ■ Deze…

GETTY IMAGES Jazeker. In Japan zeggen ze 西洋 (se i y ō ) en in China hebben ze het over 西方 (xifang). Beide betekenen letterlijk ‘het Westen’, maar verwijzen ook figuurlijk naar de ‘westerse wereld’ zoals wij dat bedoelen: Europa, de VS, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. In het Maleis en Indonesisch spreken ze net zo over orang barat, ‘mensen uit het Westen’. Maar deze termen zijn niet al oeroud, vertelt hoogleraar sinologie Frank Pieke (Universiteit Leiden): ‘Wij westerlingen hebben zelf aan Aziaten geleerd om ons zo te noemen. Het is dus vooral een fraai staaltje export van het westerse wereldbeeld.’ FLITS ■ De studie van de westerse wereld stond in de zeventiende eeuw in Japan bekend als 蘭学 (rangaku). ■ Rangaku is een afkorting van oranda-gaku (‘Holland-kunde’). ■ Van 1609…

HET LAATSTE WOORD Een ingerolde kabelhaspel gebruiken zou gevaarlijk zijn. Voor je het weet staat de boel in lichterlaaie. Of is dat een verzonnen gevaar? GETTY IMAGES ‘Theoretisch gezien kunnen opgerolde kabels die in het stopcontact zitten oververhit raken en daardoor brand veroorzaken’, bevestigt een brandweervoorlichter van veiligheidsregio Utrecht per mail. Hoe dat komt? Als er elektriciteit door je snoeren loopt, gaat er wat energie verloren door weerstand in de kabels. Die verloren energie wordt warmte. Geen punt als de draden uitgerold door je huis kronkelen: ze geven de warmte af aan hun omgeving. Maar een opgerold snoer kan de warmte moeilijker kwijt, omdat de rest van de kabel ertegenaan ligt te broeien. Alles kan kapot Snoeren hebben voor de veiligheid wel een hittebestendig omhulsel, maar alles kan altijd kapot.…

NATUUR ALAMY V rouwelijke vampiervleermuizen bieden vriendinnen graag een drankje aan. Dat ontdekten biologen van de Ohio State University (VS) door vijftig van deze vliegende bloedzuigsters uit Panama een zendertje te geven. Een DNA-test wees uit of de dames familie waren of niet. Na het vrijlaten van de dieren hielden de onderzoekers negen dagen bij hoe vaak ze overdag naast elkaar in hun slaapplaats (een holle boom) zaten, een aanwijzing voor een vriendschappelijke band. Ook bepaalden de biologen hoe vaak de nachtdieren elkaar tijdens de jacht ontmoetten. De vleermuizen gingen in hun eentje op strooptocht. Maar als ze een vriendin of familielid tegenkwamen die al op een koe zat te zuigen, dan schoof het maatje op en deelde ze het bloedend buffet. Vreemdelingen hadden pech, want die mochten geen bloed…

Tussen temperatuur en sociaal gedrag ligt een sterke link Als dieren het koud hebben, kruipen ze gezellig bij elkaar om onderkoeling te voorkomen. Bij mensen werkt dat ook nog steeds zo: als je het koud hebt, heb je duidelijk meetbaar meer behoefte aan gezelligheid. Hoe komt dat? FOTO'S: GETTY IMAGES Warme gedachten zijn fijn. Lekker samen op de bank. Dekentje erover. Gezellig. Iets als dit zullen onze voorouders in de prehistorie ook hebben gedaan, bij het vuur in de grot. Prettige plekken, fijne mensen en goede gesprekken. Dat zijn dingen die bij elkaar horen. Dus was lang het idee binnen de psychologie dat mensen bij enig teken van aangename temperaturen herinnerd worden aan warme situaties met anderen. De werkelijkheid blijkt vreemder in elkaar te zitten. Geef studenten een bekertje met…

LEZING ‘Wat zie jij er oud uit!’ Niemand die zal reageren met: ‘Dank je! Jij bent anders ook best bejaard!’ Iedereen doet zijn stinkende best om een hoge leeftijd te bereiken, maar niemand wil voor oud versleten worden. Hoe komt dat? Psycholoog Liesbeth Woertman (UU) en moleculair bioloog Peter de Keizer (UMC Utrecht) zoeken het antwoord op deze vraag in het Science Café van Studium Generale van de Universiteit Utrecht. Wie weet ben je na afloop wel trots als iemand je ‘oudje’ noemt. Waar? TivoliVredenburg, Utrecht Wanneer? 6 december 2021 Meer info? tivolivredenburg.nl…

■ SPORT In de avond nog sporten, is dat nou goed voor je nachtrust of niet? Daar is veel onderzoek naar gedaan, met erg verschillende uitkomsten. Op zoek naar duidelijkheid legden slaaponder- zoekers van Concordia University (Canada) gegevens van vijftien studies naast elkaar. Wat blijkt? Als er ongeveer twee uur zit tussen het einde van je work-out en het moment dat je in bed stapt, val je gemakkelijker in slaap dan als je niet sport. Je slaapt ook langer. Maar zit er een uur of minder tussen sport en bed, dan slaap je juist lastiger in en slaap je korter.Mogelijk verkeert je lichaam dan nog in een alerte toestand. Voor de beste nacht- rust kun je dus beter vroeg op de avond sporten. Zeker als je vroeg je bed in…

ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? GETTY IMAGES ‘Van bier krijg je een bierbuik’ Alcohol is niet best voor je gezondheid, dat is bekend. Maar bier zou vooral bij mannen ook een karakteristiek postuur opleveren. Bezorgt bier je daadwerkelijk een bierbuik? Zit er iets in? Bier is aardig calorierijk. Een glas bier bevat bijvoorbeeld meer energie dan een glas cola, maar ook meer dan een bruine boterham of een appel. Als het niet blijft bij één biertje, loopt de calorieënteller dus vrij snel op. Drink je genoeg, dan kun je daar zeker dik van worden. Maar levert het ook een bijbehorende bierbuik op? De bierbuik zou misschien beter een mannenbuik genoemd…

Grenzen zien er vaak nogal willekeurig uit in een atlas of op Google Maps. Een kronkelende loop langs bergketens en rivieren, of een resoluut getrokken lijn dwars door een woestijn. Maar over elk lijntje is nagedacht. Of gevochten. Het verhaal achter tien aardrijkskundige afwijkingen. ED KASHI/VII/ANP Tien vreemde scheidslijnen op de wereldkaart, van Limburg tot Nieuw-Guinea GETTY IMAGES HET WILDSTE WILDE WESTEN Waar? Oklahoma Gekke grens? De Amerikaanse staat Oklahoma heeft veel weg van een steelpannetje: een min of meer rechthoekig geheel, met een opvallend uitstekende panhandle (pannensteel). Dat gebied van 267 bij 55 kilometer was ooit het meest wetteloze stukje Wilde Westen. Toen Texas in 1845 bij de Verenigde Staten kwam, verloor de staat het gebied boven 36,5 graad noorderbreedte. Slavernij was legaal in Texas, maar een akkoord tussen…

Een mens moet eten en drinken om te overleven, zou je denken. Toch zijn er mensen die zelf zeggen nooit te eten en hun energie te halen uit hun omgeving, door simpelweg te ademen. Wat zegt de wetenschap daarover? Vraag & Antwoord Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. GETTY IMAGES ‘Breatharians’ houden er een aparte levensstijl op na. In plaats van eten en drinken, leven ze op ‘levensenergie’, ook wel prana genoemd. Dat druist natuurlijk tegen elke vorm van gezond verstand in, maar zelf vinden ze het de normaalste zaak van de wereld. Brahman Menor (geboortenaam: Wim) is zo iemand. Hij leeft al jaren op prana. Eten en drinken…

GETTY IMAGES Jazeker. De zon zet 600 miljoen ton waterstof per seconde om in circa 595,7 miljoen ton helium. De ontbrekende 4,3 miljoen ton wordt energie: licht. Maar dat is niet het enige wat de zon verliest. De zonnewind, een stroom geladen deeltjes die voortdurend in de ruimte verdwijnt, is goed voor nog eens 1,6 miljoen ton per seconde. Elke seconde verdwijnt er zo zes miljoen ton zon. Dat lijkt enorm veel. Maar de zon is ook heel groot. In dit tempo zou het tien miljard jaar duren voor hij een procent van zijn massa kwijt is. Zo ver zal het niet komen: over vijf miljard jaar vergaat de zon al. FLITS ■ Als de zon lichter wordt, is er minder zwaartekracht en wordt de baan van de aarde groter.…

O mdat zijn grote bladeren zo zacht zijn. Natuurlijk niet zo zacht en romig als boter, maar vergeet niet dat in de Middeleeuwen, toen botersla voor het eerst werd geteeld, alle andere groenten op de Europese saladekaart de mond niet bepaald streelden. Spinazie werd niet geteeld en ijsbergsla bestond nog niet, dus men moest het vooral hebben van de vlezige postelein, ruige romaine, scherpe rucola en van kruiden zoals munt en peterselie, om niet te spreken over kolen en knollen. In vergelijking daarmee is de naam botersla niet onverdiend. GETTY IMAGES…

Vraag & Antwoord Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. GETTY IMAGES In principe wel. Donorhuid functioneert als tijdelijke vervanger van de eigen huid totdat de huid eronder genoeg hersteld is of opnieuw aangegroeid. Dus je hoeft niet bang te zijn je verdere leven met een tatoeage van iemand anders rond te lopen. Desondanks wordt getatoeëerde huid nooit gebruikt. ‘Dat is een persoonlijk stukje huid van de donor’, zegt Yvette Hoogerwerf, persvoorlichter van de Nederlandse Transplantatiestichting. ‘En bij transplantaties is het belangrijk de anonimiteit van de donor te waarborgen voor de ontvanger Alleen het niet-getatoeëerde deel van de huid wordt gebruikt.’ Verder geldt dat iemand die recent getatoeëerd is (binnen…

ADVERTORIAL NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA Bij glas denk je aan iets hards: een wijnglas, bril of raam. Maar zoom je in, dan lijkt glas verdacht veel op een vloeistof. Theoretisch natuurkundige Liesbeth Janssen van de TU Eindhoven onderzoekt dit fenomeen. ‘Met deze kennis kunnen we uitzaaiingen van kanker beter begrijpen.’ Is glas een vloeibaar materiaal? ‘Wanneer je een drinkglas van tafel pakt, lijkt dat ding niet vloeibaar te zijn. Maar als je erop inzoomt, lijkt het wel zo. De moleculen bewegen wanordelijk langs elkaar heen, net als in water of een andere vloeistof. Wanneer water bevroren is, zijn de moleculen gevangen in een structuur waardoor ze op hun plek blijven zitten. Je zou verwachten dat dat ook geldt voor iets hards als glas. Maar daarin bewegen de moleculen juist kriskras door elkaar,…

In films, het bedrijfsleven en de politiek zie je nog altijd relatief weinig vrouwen en mensen uit minderheidsgroepen. Welke problemen lossen we op met een betere afspiegeling? En welke problemen halen we ons ermee op de hals? Hoe belangrijk is het dat iedereen vertegenwoordigd is in het parlement, de bestuurskamer en op televisie? ROBIN BUTTER / ANP Kies je de beste, dan krijg je vanzelf diversiteit Alle stemmen Moeilijke kwestie? Afkomst zegt toch niks over kwaliteit? Niks aan de hand? Waarom maken we zo’n thema van representatie? Je hoeft als Kamerlid toch niet te lijken op je kiezers? Je in hen inleven hoort bij je baan. Anders bekeken? ‘Ikzelf word niet alleen maar vertegenwoordigd door een partij voor mannen van een zekere leeftijd uit de Randstad’, reageert politicoloog Tom Louwerse…

GESCHIEDENIS Eindelijk is duidelijk waar Marie Antoinette 230 jaar geleden precies over schreef. De Franse koningin pende in 1791 en 1792 brieven aan Axel von Fersen. Over een liefdesrelatie met deze Zweedse graaf bestonden al geruchten, maar delen van de brieven waren doorgekrast. Historici van de Sorbonne Université in Frankrijk gebruikten röntgentechnologie om de originele tekst weer leesbaar te maken. Ze trokken de oorspronkelijke tekst digitaal los van de kringels erboven door verschillen tussen de gebruikte inkt te analyseren. Juist de meest romantische beschrijvingen blijken doorgekrast. Die vormen overigens geen definitief bewijs van ware liefde, want brieven waren eind achttiende eeuw altijd nogal bloemrijk. Wie de grote censor was? Dat blijkt Von Fersen zelf: de inkt van de krassen gebruikte hij ook in zijn brieven. A. MICHELIN, C. AN DRAUD…

KLIMAAT GETTY IMAGES De aarde reflecteert zonlicht, net als de maan. Maar dat wordt steeds minder, zo zagen sterrenkundigen en natuurkundigen van het New Jersey Institute of Technology (VS) toen zij de aardlichtreflectiedata van de laatste twintig jaar bestudeerden. Die aardreflectie stellen ze vast met satellieten en door het op aarde gereflecteerde zonlicht te meten dat op de maan valt. Wat blijkt? De aarde reflecteert nu ongeveer een halve watt minder licht per vierkante meter dan twintig jaar geleden. Dat is een afname van ongeveer een halve procent. Hoe dat kan? Volgens de onderzoekers zorgt klimaatverandering voor minder witte wolken boven delen van de opwarmende Grote Oceaan. Dat is een probleem, want de witte wolken reflecteren zonlicht. En minder reflectie betekent dat de aarde meer zonlicht en dus meer warmte…

BOEKEN LEES JE, PODCASTS LUISTER JE EN GADGETS GEBRUIK JE. MAAR MET WAT CREATIVITEIT KUN JE OOK ALLERLEI MANIEREN VERZINNEN VOOR ‘ALTERNATIEF GEBRUIK’. DRIE DINGEN DIE JE KUNT DOEN MET… AUTHOR CLOCK, EEN KLOK DIE JE DE TIJD VERTELT MIDDELS LITERAIRE QUOTES. 1. Wees bij de tijd Is het al middernacht? Even op dit klokje kijken: ‘Tis now struck twelve, get thee to bed, Francisco – Hamlet, William Shakespeare’, valt daarop te lezen. Ja dus, het is twaalf uur. En zo heeft Author Clock voor elke minuut van de dag een literaire quote in petto, van allerlei bekende schrijvers, van Virginia Woolf tot Jules Verne. 2. Lees meer Zou je graag meer willen lezen, maar kom je er telkens maar niet aan toe om zo’n heel boek uit te lezen?…

Waar blijven de robots? Mechanische butlers, koks en huisdieren zien we al jaren in filmpjes, maar in het echt blijven ze zeldzaam. Piaggio (van de scooters) hoopt een bescheiden begin te maken met die robotrevolutie. Hun vinding, Gita, kan maar één ding: je spullen dragen, maar dan wel goed. Het wagentje, een soort kistje op wielen, kan je volautomatisch een uur o zeven volgen. En dat zonder tegen anderen op te rijden of van stoeprandjes te kukelen. Zo kun je zo’n tien kilo aan spullen meenemen, zonder zelf te sjouwen. Dat scheelt je toch behoorlijk bij de boodschappen. Koken moet je nog even zelf doen. Info? mygita.com Prijs? Vanaf € 1600,-…

Waarom je niet (we herhalen: niet) bang hoeft te zijn voor 5G Het 5G-netwerk in Nederland is al meer dan een jaar in gebruik. En volgens iedereen die er verstand van heeft, is het veilig. Toch zijn sommige mensen bang voor 5G-straling. Waarom is straling soms gevaarlijk? En wat maakt 5G juist wél veilig? GETTY IMAGES 5G klinkt veelbelovend. Het staat voor ‘vijfde generatie mobiel netwerk’. Je verstuurt er sneller data mee dan met voorganger 4G, en de verbindingen zijn betrouwbaarder. Toch is niet iedereen er zo blij mee. De straling die 5G-antennes uitzenden, zou schadelijk zou voor de gezondheid. Er zijn veel soorten straling (zie het kader ‘Deeltjes en golven’), waarvan sommige zeker ongezond zijn. Deze stralingsvarianten verpesten het pr-technisch voor de andere, onschuldige vormen van straling. ● Ioniseren…

■ MILIEU GETTY IMAGES Lichtvervuiling is in een kwart eeuw wereldwijd misschien wel verviervoudigd, en in sommige gebieden zelfs vervijfvoudigd. Deze voorzichtige schatting maken onderzoekers van de University of Exeter (VK). Zij bestudeerden satellietbeelden uit de periode 1992 tot 2017. Daarop zagen ze dat het nachtelijke kunstlicht met 49 procent was toegenomen. Maar omdat de sensoren van satellieten geen ledlicht opvangen, terwijl dat juist veel meer wordtgebruikt, moesten ze verder rekenen om de totale lichtvervuiling te bepalen. De stijging verschilt per werelddeel. Azië en Afrika worden ’s nachts lichter, terwijl Noord-Amerika donkerder wordt en Europa sinds 2010 stabiliseert. Onderzoekers spreken van ‘lichtvervuiling’ omdat je door al het licht vanaf de aarde de sterren niet meer ziet. Bovendien is een donkere nacht belangrijk voor nachtdieren en kan lichtvervuiling een rol spelen…

Dat gaat heel relaxed en gestructureerd. Wegwerkers wachten niet in de berm tot hun voorman heel hard ‘nu!’ roept en ze snel de weg op moeten hollen, laat Josseline de Boer van Rijkswaterstaat weten. ‘Ruim van tevoren vertonen we op digitale borden boven de snelweg de bekende rode kruizen, zodat auto’s de bewuste weghelft vanzelf verlaten.’ In de berm planten de wegwerkers bovendien allerlei borden met nieuwe bewegwijzering. Op de allang lege weg laten ze ten slotte zogeheten pijlwagens achter, die het verkeer fysiek blokkeren en bestuurders nogmaals de goede kant op wijzen. Wegwerkers kunnen daarna in alle rust de snelweg op om het werk te doen. ROBIN UTRECHT…

GET TY IMAGES $u$@nne. 1337 H@X0R. ~!MijnSuper- Zoon!~. Er bestaat in Nederland geen regel die namen met dit soort tekens verbiedt. De grote tabel op pagina 390 van het Gemeentelijk Basisbesluit toont alle tekens die formeel geaccepteerd worden in het computersysteem voor naamregistratie. En jawel, daarin staan naast buitenlandse letters zoals de œ, Â, ø en ß, ook tekens zoals &, ? en ¾. In Nederland geldt echter dat een naam niet ‘ongepast’ mag zijn. In de praktijk hanteren ambtenaren deze regel vrij strak en wordt het spelen met tekens beperkt tot enig creatief gebruik van hoofdletters, streepjes, apostrofs en ook woordgrapjes. Tikan d’ICKsen Roeland, Ferry Kuhlman en Anna Nas zijn daar levende voorbeelden van.…

GETTY IMAGES Dode garnalen zijn niet krom. Gekookte garnalen, die je in de supermarkt ziet, wel. Door verhitting trekken de spieren in de buik van het diertje samen en trekken de staarten krom Wil je dat voorkomen? Maak dan dwarssneetjes in de garnaal voordat je hem kookt. Zo snijd je de spiertjes door en blijft de garnaal mooi recht. Iets anders dat verandert door het koken is de kleur. Garnalen zijn van nature grijzig van kleur. Pas tijdens het koken worden ze roze.…

Velden vol broccoli en koeien in de wei? Hopeloos verouderd. Deze innovaties op foodtechgebied nemen de traditionele landbouw op de schop. FOTO’S: Diep onder de grond, in het lab of midden in de stad: groeit hier straks ons voedsel? Onkruid en ongedierte? Daar heb je diep onder de grond geen last van Ook in hartje stad kun je voedsel produceren…

MENS & LICHAAM GETTY IMAGES Lang dachten biologen dat de staarten van onze voorouders langzaam wegkwijnden, maar volgens onderzoekers van New York University Langone Health (VS) ging dat vrij snel. Zij vergeleken het DNA van zes apensoorten zonder staart met het DNA van negen apen met staart. Staartloze apen, zoals de mens, delen een mutatie die de staartdragers niet hebben. Om te checken of dit stukje DNA echt invloed heeft op staartgroei, pasten de biologen muizen aan zodat die ook deze mutatie hadden. Wat bleek? Bij de muizen groeide geen of amper nog een staart. Dit is mogelijk bewijs dat ook wij onze staart in één keer kwijtraakten. En blijkbaar was dat geen nadeel, want het enige apenstaartje dat we nu nog hebben staat in ons e-mailadres. DOOR KORTDE BOCHT…

GEOLOGIE GETTY IMAGES De Mont Blanc in de Franse Alpen is nog steeds de hoogste berg in West-Europa. Maar hij is wel (weer) een tikje minder hoog dan hij was.Geografen van het Franse landmeetbureau Gehom hebben de hoogte nu vastgesteld op 4807,81 meter. In 2017 was hij nog 4808,72 meter hoog. De berg is dus bijna een meter geslonken in vier jaar tijd. De nieuwe meting past in een trend die al sinds 2001 gaande is. Sinds dat jaar verliest de Mont Blanc gemiddeld ongeveer dertien centimeter per jaar. Dat de hoogte bij elke (twee-jaarlijkse) meting iets anders uitvalt is niet zo gek: op de top bevindt zich een pak sneeuw en ijs. Door wind en neerslag krimpt of groeit de laag. De onderzoekers waarschuwen dat hun gegevens nog te onnauwkeurig…

Wat daar op straat scharrelt, is een superslimme luchtatleet De stadsduif kan op weinig liefde rekenen. Met z’n grijze lijf, kleine kop en snavel vol patat ziet-ie er allesbehalve slim uit. Maar schijnt bedriegt. GETTY IMAGES Hun halzen schitteren groen en paars in het zonlicht. Ze scharrelen over de stoepen, vliegen met een luid flapflap naar de dakranden, waar ze nestelen in raamkozijnen en onder stoelen op het balkon. De duiven die door onze steden hobbelen zijn afstammelingen van rotsduiven (Columba livia), vertelt gedragsbioloog en duivenonderzoeker Vivian Goerlich van de Universiteit Utrecht. ‘Die komen van nature voor rond het Middellandse Zeegebied. Daar broeden ze in de rotsen. Daarom voelen ze zich ook zo thuis in de stad: de oude, hoge gebouwen lijken wel wat op steile rotsen, met holtes erin.’…

GADGET Soms wil je even een klein spelletje spelen. Dan is het handig als er een spelcomputer aan je sleutelbos hangt. Of nou ja, een spelcomputertje. Thumby is nog geen drie bij twee centimeter groot, maar volledig functioneel voor het spelen van klassieke games. Je kunt bijvoorbeeld weer Snake spelen zoals vanouds, in zwart-wit en met ontstellend weinig pixels. Het eveneens piepkleine batterijtje zou dat zo’n twee uur moeten volhouden. Tegen die tijd heb je waarschijnlijk wel kramp in je vingers, van al dat gepriegel. Piepklein kan nou eenmaal niet ook nog ergono- misch zijn. Info? tinyurl.com/gamebaby Prijs? Ongeveer € 17,-…