Inhoudsopgave van Editie 101 - 2021 - Quest

Raadsel op twee wielen Het blijft een opmerkelijk feit: de fiets (eerste prototypes rond 1817) is later uitgevonden dan de stoomtrein (eerste rit in 1804). Hoe dat kan? Voor een trein heb je weliswaar een ingewikkelde stoommachine nodig, maar ja, het is tenminste wel duidelijk waarom zo’n ding niet omvalt. Hoe een rijdende fiets overeind kan blijven is, ook twee eeuwen na de uitvinding een lastige kwestie. Natuurkundigen vinden nog steeds nieuwe antwoorden op deze vraag. De laatste stand van zaken lees je op pagina 80.…

Wat doet corona met ons netwerk? Voor onderzoekers die menselijke netwerken bestuderen is een lockdown een wel heel bijzondere situatie. ‘Door corona zijn we in onze bubbel van sterke bindingen blijven zitten’, zegt socioloog Beate Volker. Noodgedwongen: we zaten thuis met ons gezin en zagen hooguit wat goede vrienden. ‘Zwakke bindingen kun je moeilijker onderhouden. Die raken uit zicht. Dat zijn niet de mensen met wie je één op één gaat wandelen.’ Nader onderzoek moet nog uitwijzen wat corona met onze netwerken heeft gedaan. Tot dusver ziet Volker verschijnselen die het belang van zwakke verbintenissen onderstrepen. ‘We zien veel polarisering en verharding in de samenleving. Dat past precies in het beeld. Als je niet meer via allerlei zwakke vertakkingen verbonden bent met een groter geheel, dan ben je ook niet…

Standje te hoog Niets zo rampzalig als een ijzersterk immuunsysteem. Want een goed functionerend immuunsysteem voert geen al te zorgvuldig deurbeleid. Zo kan de immense kracht van afweercellen je ook fataal worden. Bij auto-immuunziekten staat je afweer zo strak afgesteld dat het ook eigen cellen als vijand ziet. Je lichaam sloopt zichzelf dan. Ook veel allergieën zijn het gevolg van een te strak immuunsysteem. Bij een pinda-allergie verwarren je afweercellen stukjes pinda bijvoorbeeld met een parasiet in je darmen. Er komt dan een onnodige, extreem heftige immuunrespons op gang, die bij heftige allergie zelfs dodelijk kan zijn. Juist je immuunsysteem op de juiste momenten afremmen is dus van levensbelang, vertelt AMC-hoogleraar immunologie Reina Mebius. ‘Suikers en andere voedingsstoffen in eten zijn voor ons ook lichaamsvreemd. Elke dag komt er van…

8 Vraag van Isabel Hoe wordt de gevoelstemperatuur bepaald? ILLUSTRATIE: PAUL FAASSEN Gevoelstemperatuur gaat over hoeveel warmte je lichaam verliest, laat KNMI-klimaatexpert Peter Siegmund via e-mail weten: het warmtetransport van lichaam naar huid. Het KNMI berekent de gevoelstemperatuur op basis van luchttemperatuur en windsnelheid, met een formule die uitgaat van een lopend persoon gekleed op de kou. En de zon? Die heeft er verrassend genoeg niets mee te maken. ‘Zon maakt wel dat het warmer aanvoelt, maar heeft nauwelijks effect op hoeveel warmte je verliest’, legt Siegmund uit. Terwijl je lichaam op een winterse dag wel rap warmte verliest als er een ijzige wind staat, met in extreme gevallen onderkoeling tot gevolg. Bij een gevoelstemperatuur van min tien graden Celsius of lager kun je na een paar uur al onderkoelingsverschijnselen…

11 Vraag van Peter Simons Waarom draaien vinylplaten altijd met de klok mee? Om dezelfde non-reden dat klokken met de klok meedraaien. Het is de historisch gegroeide standaard. Daaraan tornen zou geen voordeel opleveren, maar wel een hoop verwarring. En dus laten we het zo. Platen draaien al 134 jaar met de klok mee, want de eerste grammofoon-speler werd in 1887 gebouwd door Emile Berliner, een Duits-Amerikaanse geluidstechnicus. Zijn speler bediende je door, net zoals bij een muziekdoos, met de klok mee aan een handslinger te draaien. Via twee tandwielen ging vervolgens ook de muziekplaat die bovenop lag met de klok mee draaien.…

Kunstmatig ontdekt Als je een pareltje wilt ontdekken tussen alle zangers en bands, moet je heel wat matige liedjes beluisteren. De Amerikaanse muziekproducent SNAFU Records heeft sinds 2020 een computerprogramma dat dit vuile werk opknapt. Het algoritme bekijkt elke week 150.000 nieuwe nummers. Het speurt internet af, en beoordeelt of het liedje aan de eisen van een hit voldoet. Het nummer moet tussen de zeventig en 75 procent overeenkomen met het gemiddelde liedje uit de top 200 van Spotify. Op die manier is een liedje volgens SNAFU ‘anders genoeg’ om uniek te zijn, maar voldoet het tegelijkertijd wel aan de ‘regels van een hit.’ Verder kijkt het algoritme ook hoe vaak het wordt beluisterd en hoeveel fans er enthousiast op reageren op YouTube.…

21 Vraag van Marieke Hagenus Als een ei een dubbele dooier heeft, was dat dan een tweelingkuiken geworden? Twee dooiers betekent inderdaad dat er twee kleine kipjes kunnen groeien. Ze zouden dan niet precies op elkaar lijken, maar twee verschillende vogeltjes zijn. Een eeneiige twee-eiige tweeling dus. Zóuden. Want een ei is veel te krap voor twee kuikens. Er is niet genoeg ruimte om beide te laten groeien. Als het eentje al lukt om, ten koste van de ander, groot te worden in het ei, dan nog gaat het lastig worden om zich uit de schaal te bevrijden. Door het broertje of zusje is het lastig om de schaal open te pikken. Twee dooiers betekent dus eerder twee doden, dan een tweelingkip.…

28 Vraag van Marina Wie heeft de schoenmaat bedacht? Je zou denken dat het eenvoudiger is als we schoenmaten rekenen in centimeters, zodat je gewoon een meetlat langs je voet kunt leggen. Maar lengte-eenheden zijn niet in ieder land hetzelfde, en laat onze Europese schoenmaat nou begin negentiende eeuw bedacht zijn door Franse schoenmakers. Die rekenden destijds met de Franse steek. Een Franse steek was ongeveer tweederde van een centimeter. Voor klompen kun je de meetlat er trouwens wél bij pakken, daar is je maat voetlengte plus ongeveer één centimeter.…

40 Vraag van Christa Waarom hebben sommige vruchten kleine zaadjes aan de buitenkant? De zaadjes van de aardbei zitten inderdaad aan de buitenkant. Maar het is ingewikkelder dan je denkt. De gelige puntjes zijn geen zaadjes, maar zogeheten achenen. Hierbinnenin zitten de daadwerkelijke zaadjes. Plantkundig gezien zijn de achenen de eigenlijke vruchten: uitgegroeide vruchtbeginsels. ‘Dat maakt het officieel tot een vruchtje waaruit weer een nieuwe aardbeiplant kan groeien’, vertelt Gijs Steur van de Botanische Tuinen Utrecht, ‘terwijl het sappige rode weefsel van de aardbei botanisch een schijnvrucht is. Dat is een vrucht die niet ontstaat uit het vruchtbeginsel, maar uit een ander orgaan. Bij een aardbei uit de bloembodem, die opzwelt en vlezig en rood wordt.’ De aardbei is lang niet de enige schijnvrucht die de plantkunde onderscheidt. Ook appels,…

43 Vraag van Guido Is wiskunde door mensen bedacht, of is het aanwezig in de natuur? Landen ontdek je, nieuwe woorden verzin je. Maar hoe zit dat met wiskunde? Zijn wiskundigen ontdekkingsreizigers in een wereld van abstractie, of kunstenaars die nieuwe vergelijkingen bouwen? ■ TEKST: EMMEKE BOS Gooi een appel naar een aap, en de boog die hij maakt kun je in de vorm y = ax2 + bx + c omschrijven. Neem er een hap uit, en de grootte kun je omschrijven met pi. Pers het geheel tot moes en je kunt je de centiliters vocht op je vingers uittellen. Allemaal wiskunde. Maar bestaat het ook echt? • Drie is onaanraakbaar Aan de ene kant: nee. ‘Bij natuurkunde of scheikunde kun je wat je bestudeert, ook aanraken. Je kunt…

45 Vraag van Willem Melk Waarom zijn kraters op de maan altijd rond? Dat heeft te maken met de snelheid waarmee kosmisch gesteente inslaat op de maan. Die is doorgaans zo hoog (tientallen kilometers per seconde) dat een rotsblok op het moment van botsing met de maan eigenlijk het meest lijkt op een exploderende bom. Zóveel energie komt er vrij bij de inslag. De gigantische explosie, en niet de vorm of de aanvliegroute van het rotsblok, bepaalt dan de vorm van de krater. Dat wordt dan steevast een (bijna) ronde kuil die veel groter is dan het ingeslagen object zelf. Zoiets krijg je niet voor elkaar als je een steentje in een zandbak gooit. Alleen als een rotsblok uit de ruimte onder een extreem kleine hoek zou komen aanvliegen, is…

48 Vraag van Pim Eijlander Staat de aardas echt scheef? Er bestaat in de ruimte geen officieel boven, onder, scheef of recht. Elke oriëntatie is even correct. Als je alles bekijkt met het idee dat de aardas rechtop staat, kun je dus prima zeggen dat de planeten in een schuine baan om de zon draaien. Maar omdat alle planeten in hetzelfde horizontale vlak rondom onze ster draaien, voelt het logischer om die lijn als de rechte lijn in ons zonnestelsel te zien. En dan is het de aarde die langs een scheve as om zichzelf draait (ruim 23 graden uit het lood). Die as van Uranus is nog veel schever: dik 97 graden. Wie daar woont, kan dus ook zeggen dat heel het zonnestelsel ruim een kwartslag is gedraaid.…

60 Vraag van Harry van Natijne Is het verstandig om je mond te spoelen na het tandenpoetsen? ‘Wij adviseren om niet na te spoelen’, zegt mondhygiënist Ellen Bol-van den Hil, de directeur van de landelijke vereniging NVM-mondhygiënisten. ‘Dat heeft ermee te maken dat we ook pasta met fluoride adviseren, en de werking van fluoride duurt altijd even. Spoel je krachtig na met water, dan spoel je de meeste fluoride meteen weer weg.’ Dat is zonde, want fluoride beschermt en verhardt je tandglazuur als je het de tijd geeft om zijn werk te doen. Daardoor krijg je minder snel gaatjes. Prima dus als je een slokje water neemt, als je de tandpastasmaak in je mond te sterk vindt, maar houd het daarbij.…

63 Vraag van Anne Is de stress van stoppen met roken schadelijker voor de foetus dan doorroken? Nee, dat is een fabeltje. De giftige stoffen die een baby binnenkrijgt als de moeder tijdens de zwangerschap blijft roken, zijn veel schadelijker, meldt het Trimbos-instituut. Daar komt bij dat de bloedvaten richting placenta vernauwen door roken, waardoor de baby minder zuurstof en voeding krijgt. Dat is slecht voor de groei. Verder veroorzaakt roken eigenlijk constante stress in je lichaam. Na elke sigaret volgt uiteindelijk weer dat punt dat je hersenen schreeuwen om een nieuw nicotineshot, wat lichamelijk gezien telkens een stressmomentje is.…

Geld voor organen? Ja, mits legaal Er zijn ook redenen te noemen waarom betalen voor de organen van levende donoren gunstig uitpakt. Zo is er al jaren een tekort aan donoren. Op een nier wacht je gemiddeld bijna drie jaar. Misschien zijn er wel meer mensen bereid om bijvoorbeeld een nier af te staan als ze er geld voor krijgen. Dat scheelt enorm in de zorgkosten en we kunnen die mensen een fijner leven geven. En moeten we trouwens niet helemaal zelf weten wat we doen met ons lijf? Op het moment is doneren een kwestie van goed willen doen voor een ander. Intussen verdienen artsen, ziekenhuizen en verzekeraars geld met de ingreep. Maar de wet bepaalt dat donoren niet delen in de winst, vertelt Frederike Ambagtsheer van het Erasmus…

68 Vraag van Tom Waarom buk je als je na het hardlopen buiten adem bent? ILLUSTRATIE: PAUL FAASSEN Het is een natuurlijke neiging om aan het eind van je joggingrondje vanuit je middel dubbel te klappen, je handen op je knieën te laten rusten en in die houding uit te blazen. Die positie zorgt ervoor dat je middenrif, borstholte en bekken zo staan dat je optimaal kunt ademhalen. Bovendien breng je in die positie je hart op dezelfde hoogte als de rest van je lichaam, wat het rondpompen van bloed vergemakkelijkt. Dat dit voor het snelste herstel zorgt, bewees een studie aan Washington University (VS) in 2019. De onderzoekers onderwierpen een groep voetbalsters eerst aan een zware training. Vervolgens lieten ze de sportsters óf rechtopstaand met hun handen op hun…

Lachen geblazen Domheid is een geliefd thema in moppen. Maar zeker niet het enige. Sociologe Giselinde Kuipers deed promotieonderzoek naar moppen en vond de volgende top-7 van populaire onderwerpen. 1 Seks: zaken als overspel, oversekst-heid, het formaat van de penis, bedprestaties, oude vrijsters, lelijke vrouwen en prostitutie doen het altijd goed. 2 Tekortkomingen: om luiheid, verstrooidheid, gekte, afwijkend uiterlijk en, inderdaad, domheid, moeten we ook vaak lachen. 3 Stereotypes: gemene schoonmoeders, humorloze Duitsers, ga zo maar door, ze vormen vaak het onderwerp van spot. 4 Ziekte, leed en dood: gek genoeg gaat menig grap over gebreken, handicaps, publieke schandalen, drama’s (zoals de Twin Towers) en oorlog (zoals gaskamermoppen). 5 Religie: geestelijken, hel en hemel en het celibaat werken ook op de lachspieren. 6 Geld: menig mop die armoe, rijkdom, handelsgeest,…

74 Vraag van Kelly Brinkman Is je adem kouder nadat je een smintje hebt gegeten? Nee, laat David Julius weten. De fysioloog van de University of California, San Francisco (VS) onderzoekt hoe we pepermunt en peper proeven. Of eigenlijk: menthol en capsaïcine, de stoffen in pepermunt en peper die een koude en warme sensatie geven. Grappig genoeg heeft de plantenwereld daarmee twee stoffen voortgebracht die in onze mond de receptoren voor koud en warm triggeren. Daardoor krijgt het brein een waarschuwing: pas op, koud! Of: kijk uit, warm! Maar dat wil niet zeggen dat ze zelf koud of warm zijn. Adem na een pepermuntje tegen een thermometer aan en hij zal precies dezelfde temperatuur aangeven als normaal. En van een portie peper krijg je geen hete adem.…

Fijne cijfers Elk jaar weer is het een feest om deze special te lezen (zeg ik in alle bescheidenheid). Het leukst vind ik de antwoorden waar we zelf onderzoek voor doen en die een interessant getal opleveren. De wat mij betreft beste vraag van dit jaar is een goed voorbeeld: hoeveel mensen kennen we? Mark Traa vond onderzoekers die hem aan een antwoord konden helpen (dat lees je vanaf pagina 8). Want het beste ‘eigen’ onderzoek doe je in samenwerking met de wetenschap. En het is altijd mooi als daar iets nieuws uitkomt: het aantal kennissen van de gemiddelde Nederlander. (Als je je verveelt deze zomer, dan kun je fijn tellen tot hoeveel kennissen je zelf komt.) Ook Paul Serail ging op zoek naar cijfers (vraag 64), maar dan over…

De uitkomst: we kennen 540 mensen Twee dagen ratelden de computers om de gegevens van 1247 Nederlanders van 18 tot 89 jaar te verwerken tot een cijfer dat iets zegt over het aantal mensen dat we gemiddeld kennen. De uitkomst: 540 personen. Dat is een kwart meer dan het aantal zitplaatsen in een lange intercitytrein, ruim de helft van het aantal inwoners van Schiermonnikoog en een honderdste van de capaciteit van de Johan Cruijff Arena. Zoveel mensen kennen we op dit moment gemiddeld bij naam (en zij ons), met zoveel mensen zouden we op straat een praatje kunnen maken. Socioloog Beate Volker noemt het een ‘superleuk’ resultaat, ook al omdat het zoveel lijkt op de uitkomst van eerder Amerikaans onderzoek, dat uitkwam op 550. ‘Dit zegt iets over de structuur…

Meer kennissen dan vroeger We weten nu hoeveel mensen we kennen: gemiddeld 540. Maar is dat meer of minder dan vroeger? Over écht vroeger bestaat geen bruikbaar vergelijkingsmateriaal, zegt hoogleraar sociale netwerken Beate Volker. ‘Maar vergeleken met twintig jaar geleden vinden we geen enkel verschil in kwaliteit of kwantiteit van de sterke bindingen. We hebben nu evenveel goede vrienden als destijds, gemiddeld zo’n drieënhalf. Er zijn wel meer zwakke bindingen bijgekomen, dat kan haast niet anders. Want we hebben meer netwerken gekregen die elkaar overlappen.’ Dat komt doordat reizen en contact leggen eenvoudiger is geworden. ‘Vroeger kwam je iemand uit een andere stad of een ander dorp gewoon amper tegen. Nu wel. Ook zijn we voortdurend in gesprek via sociale media. Het is veel dynamischer geworden. Vroeger had je de…

3 Vraag van Helmi Dekker Hoe en waarom verandert je smaak? Een mens wordt geboren met zo’n 10.000 smaakpapillen. Dat aantal vermindert in de loop der tijd. Bovendien worden de overgebleven exemplaren minder gevoelig. Dat kan ertoe leiden dat je smaken minder goed waarneemt. Mogelijk vond je de uitgesproken smaak van bijvoorbeeld Franse kaas vroeger niks, terwijl je er nu geen genoeg van kunt krijgen. Daarbij spelen volgens smaakexpert Bob Cramwinckel mens én product een rol in wat je lekker vindt: ‘Je bent zelf onderdeel van de smaaksensatie. Als je opvattingen veranderen, verandert je smaakgewaarwording mee. Ga je er dus een andere houding ten opzichte van Franse kaas op nahouden, bijvoorbeeld omdat je daar na een heerlijke vakantie in Bourgondië positieve associaties mee hebt, dan gaat je interpretatie van de…

6 Vraag van David Warmte wordt bepaald door bewegende moleculen. Is het in een vacuüm dan altijd ijskoud? Het is vreemd om van een temperatuur in een vacuüm te spreken, omdat de temperatuur een maat is van de hoeveelheid bewegingsenergie van moleculen en atomen. Bij een hoge temperatuur zijn die flink in beweging, terwijl ze steeds trager gaan bewegen als je de boel afkoelt. In een vacuüm zijn er nul moleculen en atomen, dus is de temperatuur meten van een vacuüm een beetje te vergelijken met het proberen te horen van een kleur. Alleen bestaat zo’n vacuüm in de praktijk niet echt, omdat er altijd wel iets aanwezig is. Op de plekken in het universum die donker, koud en leeg zijn, is er nog altijd één warmtebron: kosmische achtergrondstraling. Die…

9 Vraag van Jenny Jonker Kun je door het drinken van ‘hard’ water kalkaanslag krijgen in je lichaam? Dat is erg onwaarschijnlijk. Volgens een rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO, 2004) heeft het drinken van hard water (met een hoog gehalte aan mineralen zoals calcium en magnesium) geen nadelige gezondheidseffecten. Je darmen kunnen een teveel aan calcium prima opnemen, als zo’n overdaad al ontstaat (overtollig calcium wordt in principe weer uitgescheiden). Volgens de WHO kan hard water juist goed zijn: het houdt de niveaus van gezonde mineralen als calcium en magnesium op peil. Wat de slokdarm betreft: volgens een Canadese studie uit 1990 zou het magnesium in drinkwater de kans op slokdarmkanker kunnen verkleinen.…

12 Vraag van René Leusman Waarom krijg je ouderdomswratjes naarmate je ouder wordt? De platte, ruwe plekken zijn waarschijnlijk te wijten aan kopieerfoutjes. De cellen in je opperhuid blijven zich continu vernieuwen. Hoe ouder je huid wordt, hoe groter de kans dat er ergens een kopieerfoutje optreedt. ‘Je opperhuid gaat daar dan ongeremd groeien en maakt een wratje’, vertelt dermatoloog Kim Meeuwis van het Slingeland Ziekenhuis. Waarom je huidcellen mislukte kopietjes maken, is minder duidelijk. ‘Wat we wel zeker weten, is dat ze niet ontstaan door een virus, bacterie, bepaalde voeding of zonlichtblootstelling. Je kunt dus niet voorkomen dat je ouderdomswratjes krijgt.’ Deze wratjes kunnen al op je dertigste ontstaan, maar de meeste mensen krijgen ze pas rond hun vijftigste. ‘Uiteindelijk krijgt iedereen er wel een paar.’ Sommige mensen maar…

Onbekend bekend Bekende personen en hun minder bekende talenten. ■ Mike Tyson: de Amerikaanse oudbokskampioen heeft sinds zijn kindertijd een weinig ruige hobby: duivenmelken. Het zwaargewicht vertelde in de Animal Planetserie Taking on Tyson over deze liefhebberij. Hij bezit in totaal zo’n 2500 vogels, waarmee hij ook meedoet aan races. ‘Het is net als trainen voor een bokswedstrijd’, zegt hij. Natuurlijk, Mike. ■ Geena Davis: deze actrice is bekend van Thelma en Louise, maar bleek ook goed in boogschieten. Heel goed zelfs, want in 2000 werd ze bijna geselecteerd voor de Olympische Spelen. ■ Gerald Ford: in 1974 werd hij president. Maar voor hetzelfde geld was hij Americanfootballprof geworden. Hij was in zijn jongere jaren een groot talent, en kreeg contracten aangeboden van grote clubs. Maar hij koos uiteindelijk voor…

22 Vraag van Anne Nathalie Waarom zijn producten met vanillesmaak geel? Vanillestokjes zijn gedroogde vruchten van de vanille-orchidee. Binnenin die stokjes zitten zwarte, aromatische zaadjes, maar aan de buitenkant zit een kristalwit stofje dat belangrijk is voor de kenmerkende vanillegeur: vanilline. Dat goedje is eenvoudig kunstmatig na te maken. Er is wereldwijd veel meer vraag naar producten met vanillesmaak dan er uit de plantjes te halen valt. Meestal eet je dus vanilline uit het lab. Of het nu uit het lab komt of uit een plant, je hebt maar een piepklein beetje vanilline nodig voor een vanillesmaak. Hoe geel of wit een vanilletoetje eruitziet, ligt vooral aan de andere ingrediënten, zoals eigeel, room of kleurstoffen. In theorie kan er zelfs aroma uit de anusklier van bevers in zitten, ontdekte tv-programma…

Slaap kindje slaap Wil je een baby rustig krijgen of houden? Zingen helpt. Het houdt baby’s langer koest dan geklets. Dat ontdekten psychologen van de Université de Montreal (Canada) in 2015. Een voor de baby’s onbekende zanger sprak Turks en zong Turkse kinderliedjes tegen Franstalige baby’s van zeven tot tien maanden oud. Dat gebeurde op twee manieren: live en via opnamen. De specifieke klanken hadden de baby’s nooit eerder gehoord. Hun ouders zaten uit het zicht. Over het algemeen vinden baby’s het niet leuk als vader en moeder weg zijn. Hoelang duurde het nu voordat de baby’s in huilen uitbarstten? Als er tegen ze werd gepraat, was dat gemiddeld zo’n vier minuten. Als er tegen ze werd gezongen, duurde dat liefst twee keer zo lang. Hetzelfde effect vonden ze bij…

35 Vraag van Loek Venker Hoe kan iets waterpas zijn als de aarde rond is? Het water in de waterpas houdt zich aan de wetten van de zwaartekracht. De waterpas zal daardoor gelijk lopen aan de horizon, en dus ook aan de ronding van de aarde. Maar een gewone waterpas is veel te klein om dat op te merken. Op kleine afstanden van maximaal enkele meters kun je daarom stellen dat iets dat waterpas is, wel degelijk recht is. Op zo’n kleine schaal is de ronding van de aarde te verwaarlozen.…

38 Vraag van Niels Waarom verbrandt hete thee je huid, maar niet je mond? Nou: drink je kokende thee, dan brand je ook je mond en keel. Maar laten we het hebben over drinkbare temperaturen. Veel mensen drinken het liefst thee van ongeveer zestig graden Celsius, blijkt uit onderzoek. Dat is heet genoeg om je huid te beschadigen. Ook water van 45 graden heeft dat vermogen, al duurt het dan wel een paar uur voor je huid verbrandt. Water van vijftig graden heeft dat effect al na een paar minuten. Bij water van zestig graden zijn enkele seconden van contact al genoeg om je weefsel te beschadigen. Behalve als je dat water door je keel giet. Van binnen heb je daar namelijk een beschermlaagje slijm en vocht. Dit voorkomt directe…

Wiskundige warboel Voor wie zin heeft om nog even door te denken, hebben we zelf nog een paar vragen. Over nul en oneindig, welteverstaan. ■ Is twee keer oneindig meer dan een keer oneindig? Kun je eigenlijk wel twee keer oneindig hebben? ■ Nul gedeeld door iets is nul. Iets door zichzelf delen is 1 (vijf gedeeld door vijf, twaalf gedeeld door twaalf). Iets delen door nul is oneindig. Want hoe kleiner het getal waardoor je deelt, hoe groter de uitkomst. (Ga maar na: tien gedeeld door tien is een, gedeeld door vijf is twee, gedeeld door een half is twintig, tien gedeeld door 0,01 is duizend, enzovoort.) Maar wat is nul gedeeld door nul? Flauwekul, leer je op school. ■ Als je iets door oneindig deelt, houd je dan…

47 Vraag van Randy Theunissen Wie filmde de eerste stap op het maanoppervlak? Voor de argeloze televisiekijker zag het er wel bijzonder uit: toen Neil Armstrong op 20 juli 1969 (in Nederland was het al 21 juli) het trappetje van de maanlander afdaalde, waren er ineens bewegende beelden die genomen leken te zijn vanaf het maanoppervlak. Was collega Buzz Aldrin toch even stiekem naar buiten geglipt? Of hing hij met een camera uit het raampje? Zo spannend was het niet. Op de maanlander zat een automatische camera gemonteerd die was gericht op de trap. Het was Armstrong die de camera activeerde door aan een hendel te trekken. Het luik van een beschermend kastje floepte open en de opnames begonnen. Natuurlijk waren die wat kwaliteit betreft onvergelijkbaar met beelden van tegenwoordig.…

49 Vraag van Martin Schrama Hoe kan sinaasappelsap altijd gelijk zijn, terwijl sinaasappels vaak anders smaken? Inderdaad, de vruchten die sappenmakers gebruiken hebben niet allemaal dezelfde smaak. Nederlandse sapfabrikant Riedel, de maker van Appelsientje en CoolBest, haalt zijn sinaasappels, afhankelijk van de tijd van het jaar, afwisselend uit Brazilië, Mexico, Egypte, Florida, Marokko, Spanje en Zuid-Afrika. Overal heerst een ander klimaat en ook de grondsamenstelling is niet hetzelfde, wat de vrucht soms zoeter maakt (Mexico) en soms zuurder (Zuid-Afrika). Naar eigen zeggen voegt Riedel er geen suikers of smaakstoffen aan toe. ‘Maar doordat we samen met de leverancier bepalen wanneer er wordt geoogst en we vruchten uit verschillende regio’s samenvoegen’, laat Riedel weten, ‘houden we de verschillen klein.’…

55 Vraag van Richard Veugelers Hoe werden destijds de kademuren van de grachten gemetseld? Kademuren metselen moet grotendeels onder water gebeurd zijn, terwijl er maar beperkt pompen en technieken waren om het water (tijdelijk) weg te houden. Hoe ging dat? Dat klusje werd geklaard met zware arbeid én met technologie van 23 eeuwen oud. Wanneer er een kademuur moest worden gemetseld, zorgden doorgewinterde werklieden eerst dat een klein deel van de gracht werd afgedamd. Ze braken bijvoorbeeld de straat open en bouwden met de vrijkomende grond een kleine dam. Of ze maakten een kistdam van schotten. Daarna werd het water uit deze afgebakende bouwput afgevoerd, de gracht weer in, met behulp van een zogeheten ‘schroef van Archimedes’. Dat is een buis met van binnen een lange spiraalvormige schroef. Door flink…

61 Vraag van Nadia Zijn achtbanen slecht voor je hart? Bij een ritje in de achtbaan komt flink wat adrenaline vrij. Dit hormoon maak je aan bij angst en stress. Het versnelt allerlei processen in het lichaam, zoals je hartslag. Ook gaat je bloeddruk ervan omhoog. Vandaar dat bij de ingang van een achtbaan waarschuwingsborden over gezondheidsrisico’s staan. Moet je je dus zorgen maken in de rij voor de Python? Volgens stichting Hartpatiënten Nederland niet, als je tenminste gezond bent en geen hartproblemen hebt. Een hartpatiënt loopt wel extra risico. Dit zit ’m niet alleen in de verhoogde hartslag en bloeddruk, maar ook in de fysieke belasting. Grote versnelling en vertraging zorgen namelijk voor druk op het lijf. Deze G-krachten voel je in je buik, omdat ze op je organen…

Wil iemand mijn kinderen? Als je het niet erg vindt om kinderen te krijgen, kun je geld verdienen met je geslachtsorganen. Ook buiten de wereld van porno en prostitutie. Tenminste, in het buitenland. Mannen kunnen een vergoeding krijgen wanneer ze sperma doneren. Met name Deens zaad is erg populair bij toekomstige moeders. Wereldwijd, want het meeste vikingzaad wordt geëxporteerd. Denen krijgen zo’n vijftig euro per donatie. Vrouwen kunnen eicellen doneren. De prijzen daarvoor zijn een stuk hoger: zo’n duizend euro per keer. Maar het oogsten van eicellen is dan ook een intensievere ingreep dan het aftappen van wat sperma. Nog ingrijpender is het om draagmoeder te worden. Maar het levert ook meer op. Vrouwen die zwanger willen zijn van andermans kind, kunnen in Californië zo’n 50.000 euro vragen.…

69 Vraag van Guido Waarom zijn de Belgen in Belgenmoppen dom? Lopen twee Belgen over het strand, zegt de één tegen de ander: ‘Mag ik nu in het midden?’ Nee, Belgen komen er niet zo best vanaf in ons moppenrepertoire. Waarom eigenlijk? ■ TEKST: CARLIJN SIMONS Inderdaad worden onze zuiderburen in de typische Belgengrap niet als de intelligentste types neergezet. Nog eentje dan, om dit te onderschrijven: ‘Onderzoek heeft uitgewezen dat bij treinongelukken de achterste wagon de meeste schade oploopt. De Belgische spoorwegen hebben daarom besloten hun treinen voortaan zonder achterste wagon te laten rijden.’ • Wij zijn beter dan zij De Belgen moeten het zich maar niet persoonlijk aantrekken, want het zijn nog steeds onze favoriete buren. Dat we ze als onnozel neerzetten, iets waar we na de Tweede…

81 Vraag van Hester Flikweert Zijn er tijdens de lockdown meer joggingbroeken verkocht? En hoe! Al in mei 2020, krap twee maanden na de afkondiging van de eerste lockdown, berichtte webshop SuperSales dat het liefst 700 procent meer trainingspakken had verkocht dan het jaar ervoor. Het bedrijf verkocht ook 450 procent meer hoodies en sweaters en 300 procent meer joggingbroeken. Ook nachtmode, slippers, sneakers en jeans vlogen over de toonbank, en webwinkel Zalando merkte op dat sloffen een bestseller waren. Dat ging ten koste van de nettere kleding. De modewinkelorganisatie InRetail meldde in augustus 2020 dat veertig tot vijftig procent minder blazers, broeken en jassen waren verkocht.…

WAT EEN vragen! De lezers en volgers van Quest zijn de beste vragenstellers die er zijn. Dit hele nummer is aan jullie opgedragen. Bedankt voor het inzenden! Voordat je verder bladert naar de vragen die we beantwoorden, vind je hier de bijzonderste pareltjes die het nét niet gehaald hebben. 817 vragen zijn ingezonden waarvan 266 via Instagram Bijzonderste ervaring ‘Wat is er na de dood? Ik denk dat niemand het echt weet, hoewel ik zelf een bijna-doodervaring heb gehad (was als kind van zes jaar gestikt in een stuk vlees maar werd door een treurig lichtgevend figuur teruggegooid). Mijn hart heeft ongeveer twintig minuten niet geklopt, zonder adem te halen.’ Meeste hoofdletters ‘HOE SCHILDER IK EEN WEERSPIEGELING VAN LAND IN WATER? ER MOET EEN BEREKENING VOOR ZIJN, MET O.A. PERSPECTIEFLIJNEN…

Hoe werkt het onderzoek? Voor het onderzoek gebruikten Beate Volker, Rense Corten en Bas Hofstra computermodellen die aan onder meer de University of Washington (VS) zijn ontwikkeld. Het idee voor deze zogeheten ‘scale up’-methode is al ouder en komt uit de koker van de West Virginia University (VS) en de University of Cambridge (VK). Aan 1247 deelnemers die samen wat sekse, leeftijd, opleiding en etnische achtergrond betreft representatief zijn voor de Nederlandse bevolking, stelden ze vragen die op het eerste gezicht niets te maken hadden met het hele onderwerp. Zoals: ken je iemand met een elektrische auto of een scooter? Ken je iemand die veganistisch eet? Of: ken je iemand die in het afgelopen jaar is bevallen van een tweeling? Ook moesten deelnemers uit een hele lijst voornamen aangeven of…

7 Vraag van Nina Als ik een grote hamburger eet die is samengeperst tot een dobbelsteen, zit ik dan vol? Je zou zeggen dat een compacte versie van een maaltijd net zoveel verzadigt als de grote. Er zitten toch net zoveel calorieën in? Maar dat werkt toch anders. ■ TEKST: ANOUK BROERSMA Knappe jongen die de wetten van de natuurkunde zo weet te tarten dat hij een broodje hamburger samendrukt tot dobbelsteenformaat. Maar stel dat het kan, dan zou je het met gemak opeten, denkt voedingswetenschapper Guido Camps van Wageningen UR. Zonder je veel voller te voelen. ‘We dachten ooit dat verzadiging door voedsel een kwestie was van calorieën, maar dat is nu achterhaald. Verzadiging hangt af van kauwen, proeven en hoeveel moeite het kost om iets te eten. Het…

13 Vraag van Lucas Versteeg Wat is het verschil tussen een airfryer en een oven? Een airfryer lijkt op een frituurpan, maar werkt als een heteluchtoven: het apparaat gaart eten door hete lucht rond te blazen. Dat doet hij anders dan een ‘gewone’ elektrische oven, waar de warmte puur van boven en onder komt. De airfryer wordt vaak gepromoot als gezonder dan frituren, omdat je erin kunt bakken zonder vet. Er komt geen druppeltje olie aan te pas (al zijn die frietjes van zichzelf al aardig vet). Maar de airfryer kan nog veel meer. Alles wat je in de oven kunt zetten, kun je in principe ook in de airfryer gooien. Bij sommige producten is wel een beetje olie nodig, denk aan het invetten van rauwe kip. De airfryer is…

17 Vraag van Paul Tanghe Hoe wordt gemeten hoeveel beter een hond kan ruiken dan een mens? Over de kwaliteiten van de hondenneus lees je de spectaculairste claims. De een beweert dat honden duizend keer beter kunnen ruiken dan wij mensen, de ander zegt dat ze zelfs honderd miljoen keer beter ruiken. Honden zijn dan ook bewapend met allerlei snufjes inzake geur. Ze hebben zo’n 300 miljoen geurcellen in hun neus, waar wij mensen het met vijf miljoen doen. Het geur-centrum neemt in het hondenbrein relatief meer plaats in dan bij mensen. En honden verwerken geuren die via hun linker- en rechterneusgat binnenkomen apart, zodat ze weten uit welke richting een geur komt. Maar ga je echt meten hoe goed honden ruiken, dan vallen ze zwaar tegen. Dat meten doe…

20 Vraag van Thijmen Waarom zit er zoveel lucht in een zak chips? Daar zijn twee redenen voor. De eerste: versgarantie. De zeventig procent lucht in de zakken heeft een lager zuurstofgehalte en dat houdt de chippies knapperig. Daarnaast zorgt de zogeheten ‘beschermende atmosfeer’ waaronder ze zijn verpakt voor bescherming. Zonder de lucht zouden de zakken bij het transport en in het schap namelijk fijngedrukt kunnen worden, met rommelig chips-gruis als gevolg. De lucht voorkomt dat.…

Het hoogste lied Kun je niet heel fantastisch zingen en wil je er toch beroemd mee worden? Misschien kun je dan een van deze zang-records evenaren. ■ De Indiër Sunil Waghmare zong liefst 105 uur achter elkaar, zonder te slapen. Zo schreef hij in 2012 het wereldrecord ‘langste zangmarathon’ op zijn naam. ■ Thomas Gäthje uit Duitsland zong in 2004 slechts 43 uur, elf minuten en elf seconden achter elkaar. Maar dan wel alleen maar nummers van Elvis Presley. Daarmee heeft hij nu nog het wereldrecord ‘langste Elvis-Presley-zangmarathon’ in handen. ■ De Canadese astronaut Chris Hadfield nam in 2013 in het internationaal ruimtestation ISS een videoclip op, waarin hij een aangepaste versie zingt van Space Oddity van David Bowie. Het was de eerste muziekvideo in de ruimte. ■ In Nashville…

39 Vraag van Ineke van Vlimmeren Wat heeft koningin Elizabeth II in de tassen die ze altijd bij zich heeft? Sleutels, pasjes, kortingsbonnen, een telefoon en andere volkse noodzaken zeult de koningin van Engeland absoluut nooit mee, onthulde royaltywatcher Phil Dampier in het boek What’s in the Queen’s Handbag (2007). Voor logistieke zaken heeft Elizabeth immers bedienden. Wel neemt ze graag keel-snoepjes mee, een deftige zakdoek, een metalen make-upetui (een huwelijksgeschenk van wijlen prins Philip), een vulpen, een foto van haar kinderen Charles, Anne en Andrew toen die nog jong en onschuldig waren, een zonnebril, een leesbril, een aantal geluksvoorwerpen en soms een puzzelboekje. Tenslotte een zuignap met een haakje zodat ze haar tas kan ophangen aan de tafel en hem niet ordinair op de vloer hoeft te plaatsen. Maar…

42 Lucas Versteeg Als je veel kunt eten zonder aan te komen, poep je dan meer uit? ILLUSTRATIE: PAUL FAASSEN Heel misschien. Ons lichaam is van nature zeer zuinig met voedsel. Poep bestaat voor driekwart uit water en een tiende uit darmbacteriën, vermengd met vezels, dode darmwandcellen en wat onverteerde restjes. Wie slecht kauwt en grote happen doorslikt, zou relatief wel meer voedzame restanten kunnen uitpoepen. Hetzelfde geldt voor mensen die te weinig enzymen produceren, of mensen die met een overhaaste spijsvertering kampen. Maar dat is allemaal nogal zeldzaam. Diëtisten gaan ervan uit dat mensen die ogenschijnlijk ‘alles kunnen eten zonder dik te worden’, geen biologisch wonder zijn maar eenvoudigweg minder calorieën binnenkrijgen en/of meer energie verbruiken dan ze zelf doorhebben. Deze mensen skippen bijvoorbeeld regelmatig maaltijden, hebben voortdurend nerveuze…

46 Vraag van Eddie Sieswerda Klinkt een pistoolschot in de ruimte net zoals op aarde? Op aarde is het geluid van een pistool onmiskenbaar: een harde knal. De knal beweegt zich voort via luchtdeeltjes, zoals al het geluid dat we horen. En daar zit hem de crux, want in de ruimte is geen lucht. Op vlieghoogte van bijvoorbeeld het internationaal ruimtestation ISS zijn er nog wel wat verdwaalde luchtdeeltjes, maar het zijn er niet genoeg om geluidsgolven te laten bestaan. Als je in het vacuüm van de ruimte even je helm zou kunnen afdoen (dat raden we niet aan), dan zou je op een centimeter afstand in elkaars oor kunnen schreeuwen zonder dat de ander iets zou horen. Je zou dus ook een pistool kunnen afschieten. Niemand die de knal…

50 Vraag van Pepijn Hoe doodde je een ridder in al dat staal? De truc was hem eerst op de grond te krijgen, bijvoorbeeld door de benen onder zijn paard weg te slaan. Dan kon je de ridder met een simpel mes al doden. ‘Het harnas kende namelijk een aantal zwakke plekken, zoals de achterkant van de benen, de scharnierpunten en het vizier’, zegt Bart Koonen, militair historicus die onderzoek doet naar ridderlijkheid. ‘Met een zwaar wapen als een strijdbijl, hellebaard of strijdknots kwam je ook een heel eind. Je doorboorde het harnas misschien niet altijd, dat lukte pas in de loop van de Middeleeuwen met de kruisboog, maar de impact van de klap was genoeg om al flinke schade toe te brengen.’ Toch was het nuttiger de ridder levend…

53 Vraag van Guido Waarom staat er geen gebruiksaanwijzing op shampoo en conditioner? ‘Omdat de meeste mensen toch wel weten hoe je die producten moet gebruiken’, legt een medewerker van cosmeticafabrikant L’Oréal uit. ‘Daarom vermelden we het alleen als een product een afwijkend gebruik heeft, een bepaald gebruik de werking verbetert of als het er voor de werking toe doet hoe je het gebruikt. In dat geval staat voorop het product en achterop de flacon vermeld dat je de conditioner bijvoorbeeld het best vijf minuten kunt laten intrekken of de shampoo niet hoeft uit te spoelen.’ Maar voor het overige geldt: op nat haar aanbrengen, inwrijven en daarna uitspoelen.…

62 Vraag van Dascha Touw Is een ham-kaas-tosti ongezonder dan een dubbele boterham met ham en kaas? Aan de ingrediënten verandert niets, dus moet de voedingswaarde ook identiek zijn. Of toch niet? ■ Een tosti weegt minder dan het beginproduct, omdat er water verdampt tijdens de verhitting. Vult een tosti daardoor minder dan ongeroosterd brood? Dat verschil is verwaarloosbaar, laat het Voedingscentrum weten. ‘Verzadiging komt vooral door vezels in de tosti, dus het type brood dat je kiest is hierbij belangrijker.’ Witbrood bevat de minste voedingsvezels, volkoren brood de meeste. ■ Uit de ham en kaas kan vet lekken in je tosti-ijzer. Dat geeft gedoe, maar je maal wordt er wel íets gezonder van. Toch verandert de totale voedingswaarde daardoor nauwelijks, meldt het Voedingscentrum: minder vette kaas of mager vlees…

Geen handel a.u.b. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vindt het geen goed idee als we gaan handelen in organen. En daar heeft deze VN-organisatie vier hoofdredenen voor. ■ Betalen voor organen zal ertoe leiden dat arme mensen gaan verkopen, terwijl kopers vooral rijk zullen zijn. Wie weinig geld heeft, zal eerder aandrang voelen om zich aan te melden dan iemand die genoeg verdient. ■ De WHO vindt dat je alleen een orgaan moet afstaan omdat je een ander wilt helpen. Betaling zou dit altruïstische motief ondermijnen. ■ Het kan leiden tot mensenhandel wanneer criminelen mensenlichamen gaan zien als inkomstenbron. ■ De handel in organen ondergraaft ook onze lichamelijke integriteit.…

Luxe benen Als je wilt weten hoeveel een lichaam waard is, kun je ook kijken voor hoeveel geld mensen zich laten verzekeren. Dat is kennelijk de waarde die ze zichzelf toedichten, hoewel het ook gewoon leuke reclame is voor de verzekeraar. ■ Rolling Stones-gitarist Keith Richards verzekerde zijn handen voor omgerekend 1,4 miljoen euro. ■ Model Heidi Klum liet haar benen verzekeren voor twee miljoen dollar, ruim 1,6 miljoen euro. ■ Wijnboer Ilja Gort verzekerde zijn neus voor vijf miljoen euro. ■ Actrice America Ferrera’s tanden werden verzekerd voor tien miljoen dollar, dik acht miljoen euro. ■ Een koffieproever in het Verenigd Koninkrijk liet zijn smaakpapillen verzekeren voor ongeveer elf miljoen euro. ■ Real Madrid verzekerde de benen van voetballer Cristiano Ronaldo voor zo’n 119 miljoen euro.…

Vieze, gierige Hollander Dom of niet, het weerhoudt de Belgen er niet van op hun beurt ook de ‘Hollander’ flink op zijn nummer te zetten. Theo Meder, onderzoeker orale cultuur aan het Meertens Instituut, weet dat Belgen hartelijk lachen om onze extreme gierigheid en geslepen koopmansgeest. Neem nu deze Vlaamse mop: ‘Een Hollander doet mee aan de lotto. Vraag hem wat hij doet als hij de 100.000 wint, en hij zegt: Natellen.’ Ook hebben we volgens Meder de naam verworven onhygiënisch te zijn. En dus, en dit is Meders persoonlijke favoriet, grappen de Belgen: ‘Een Ollander verloor zijn aars in een accident. Inderhaast werd hem een donor-aars overgeplant. Helaas, het mocht niet baten. De aars heeft den Ollander afgestoten.’…

73 Vraag van Amy Snoeren Wat zorgt ervoor dat oorsmeer je oor uit komt? Dat doe je helemaal zelf! Door simpelweg te kauwen en te praten, houd je je oren schoon. Ons oorkanaal is erop gemaakt om met de kaken mee te bewegen, waardoor het zelf overtollig oorsmeer naar buiten duwt. In je oor zitten tot wel 2000 oorsmeerkliertjes. Zij maken een vettige vloeistof aan, die mengt met talg, haartjes en nog andere afvalstoffen, waardoor uiteindelijk een vettig propje ontstaat. Het oorsmeer beschermt je oren, doordat kleine deeltjes eraan vast blijven plakken. Denk aan stof en vuil, maar ook aan bacteriën en virussen. Ga trouwens vooral niet zomaar zelf met wattenstaafjes in je oren wroeten, maar haal alleen zichtbaar oorsmeer weg aan de buitenkant. Als je toch dieper gaat met…

78 Vraag van Mimi Groeit haar sneller in de zomer, of wanneer je het vaak knipt? Knippen heeft geen enkel effect op haargroei. ‘Je knipt dood materiaal af, dat verandert niets aan de basis’, zegt dermatoloog Rick Waalboer van het Erasmus MC in Rotterdam. Wel kan het in de zomer iets sneller groeien. ‘Dat heeft te maken met de bloedvoorziening. Door de warmte gaan bloedvaatjes meer open staan.’ De doorbloeding van de haarzakjes, en daarmee de toevoer van voedingsstoffen en zuurstof, gaat dus beter. Hetzelfde geldt voor nagels, vertelt Waalboer. Die groeien ook iets sneller in de warme maanden, of bijvoorbeeld bij mensen die makkelijk warme voeten krijgen. Daarbij moet je wel denken aan heel kleine verschillen, millimeterwerk. Aan je kapsel zul je het niet zo snel merken. Maar bij…