Inhoudsopgave van Editie 5 - 2019 - Quest

Focus Hapje hoofd? Ze blijft er opvallend vrolijk onder, deze museumbezoekster in Pristina (Kosovo). Maar haar hoofd is er wel mooi afgehakt. Nou ja, niet echt natuurlijk. Dit museum draait om visuele illusies. Zoals deze. Kom je er niet uit hoe het werkt? Dan zullen wij het maar verklappen: aan de voorkant van de tafel zitten twee spiegels. Die weerkaatsen de vloer en de patronen op de muren, en voorkomen dat je de rest van het lijf van vrouw ziet. Zij is stiekem aan de achterkant onder de tafel gekropen. Tada!…

WAT IS DIT? Het voorwerp van Jeffrey Vos uit Quest 181 kreeg verschillende reacties. Mirjam Dingelstad houdt het op een decanteersetje, bedoeld om wijn te beluchten. Monique Kranen-burg, die in een restaurant werkt en de beluchter zelf gebruikt, legt uit hoe dat gaat. ‘Het is een apparaat om te jonge wijn die al opengemaakt is op dronk te krijgen. Hang de beluchter in een wijde karaf en giet de wijn erdoorheen. De wijn sproeit dan tegen de wanden van de karaf, wat een mooi gezicht is.’ De zuurstof die nu bij de wijn komt, maakt hem smaakvoller. Franco Zori noemt het apparaat een karaffeerder. Die is anders dan een decanteerset, mailt hij. ‘Bij decanteren wordt oudere wijn overgeschonken in een smalle karaf om het bezinksel te scheiden en het contact…

Top en flop Bewust kleding shoppen is ingewikkeld. Het helemaal goed doen is praktisch onmogelijk, maar je kunt wel je best doen. Daarvoor kun je op het volgende letten: • Extreem goedkope winkels als Action en Wibra geven geen informatie over hun duurzaamheidsbeleid. Dat zegt wellicht genoeg over hoe ze kleding laten maken. • Grote kledingketens ontlopen elkaar niet veel als het gaat om duurzaamheid: geen enkele keten scoort echt goed en duurder is niet per se beter. Betaalbare ketens als H&M en C&A zijn zelfs transparanter dan sommige dure kledingmerken. • Kijk daarom vooral naar de producten zelf. Sommige kledingmerken verkopen onder een speciaal label kleding die duurzaam is. Voor iets meer geld hoef je je iets minder zorgen te maken (zie het kader ‘Goedbedoeld of schijnheilig?’). SHUTTERSTOCK…

Netwerk wordt brein Je begint je leven met een kluwen neuronen in je hoofd. Informatie komt binnen via je zintuigen. ‘Hoe leer je om vervolgens nuttige acties te doen?’, zegt Sander Bohté, bijzonder hoogleraar cognitieve neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij onderzoekt hoe mensen leren door uit te vogelen hoe computers leren. Zijn computermodellen bootsen hersencellen na die verbindingen met elkaar aangaan. Laat de software een opdracht uitvoeren en geef steeds aan wanneer de opdracht met succes voltooid is. Zo ontdekt het model leerregels die tot succes leiden. ‘De hersenen worden grotendeels gevormd door leerregels. We willen weten hoe de leerregels door de hele keten van neuronen werken. Dan weten we wat de neuronen in alle tussenstations doen.’ Er gaapt nog wel een gat tussen wat de hersenen doen…

Brein in de cloud ‘Wij zijn ons brein’, zegt neurobioloog Dick Swaab. Maar als dat zo is: stel dat we de neuronen van ons brein zouden kunnen vertalen in computercode en die uploaden naar de cloud, kunnen we dan onsterfelijk worden? Dat klinkt aannemelijk. Maar het is twijfelachtig of dat ons ooit gaat lukken. We hebben het wel over zo’n honderd biljoen verbindingen tussen zo’n honderd miljard hersencellen die in kaart gebracht moeten worden. En misschien zijn er nog veel meer relevante factoren waar we nu nog geen enkele weet hebben. Denk aan bepaalde chemische processen of communicatie tussen hersencellen. Misschien speelt ook wel de vorm van een hersencel een rol. Maar Ray Kurzweil, bekend van zijn futurologische boeken en tegenwoordig werkzaam bij Google, is ervan overtuigd dat het mogelijk…

Techniek / Geschiedenis Inkoppers Een briljante klok, computer of taperecorder. Hoe we ons brein zien, zegt vooral veel over de tijd waarin we leven en misschien wel minder over onze hersenen. ■ TEKST: PEPIJN VAN DER GULDEN ILLUSTRATIES: GETTY IMAGES Met de ontwikkeling van de techniek verandert ook steeds de kijk op ons brein Waterhoofd Het brein als? Waterwerk Slimme vergelijking? De Oude Grieken ontwikkelden ingewikkelde waterwerken. Via aquaducten vervoerden ze drinkwater en met watermolens zetten ze water om in energie. Hoe zag het brein er volgens de Oude Grieken uit? Verrassing: als een wisselwerking tussen vloeistoffen. De denker Hippocrates bedacht in de vijfde eeuw voor Christus een lichaamssysteem met vier sappen: bloed, slijm en zwart en geel gal. Die sappen bepaalden de lichamelijke gezondheid, maar ook de geestelijke. Te…

Steeds slimmer 1 Dobbel maar raak: in de achttiende eeuw maakten muziekliefhebbers geautomatiseerde deuntjes met dobbelstenen. Het Musikalisches Würfelspiel (‘muzikale dobbelspel’) bestond uit stukjes bladmuziek waarin bepaalde noten waren opengelaten. Door middel van dobbelen vulde je ze in en kreeg je een willekeurige melodie. 2 Stuur het toeval: in 1957 componeerde de Amerikaanse componist Lejaren Hiller een strijkkwartet met zogeheten Markov-ketens. Dat zijn wiskundige modellen voor kansberekening. Iedere muzikant weet dat sommige toonsafstanden veel vaker voorkomen dan andere. Daar hield Hillers computerprogramma rekening mee. De noten waren wel door toeval bepaald, maar niet volledig willekeurig zoals in het dobbelspel. 3 Volg de regels: de Amerikaan David Cope bracht in 1993 een cd uit met computergestuurde Bach-muziek. Hij voerde honderden regeltjes in waar Bachs werken aan voldoen. De computer voegde er…

Vitale winter Als een man klaarkomt, zitten er niet altijd evenveel spermacellen in zijn ejaculaat. Hoe drukbevolkt het sperma is, hangt onder meer af van hoe vaak iemand ejaculeert. Is dat twee keer per dag, dan komen per keer minder zaadcellen vrij dan als hij dat twee keer per week doet. Maar ook het seizoen telt mee, ontdekten vruchtbaarheidsonderzoekers van de Ben-Gurion University of the Negev uit Israël. Het zaad van mannen met een normale spermaproductie is in de winter het gezondst. Ze produceren dan zo’n zeventig miljoen spermacellen per milliliter. Vijf procent daarvan zijn snelle zwemmers. In het voorjaar bevolken zo ongeveer 68 miljoen spermacellen een milliliter sperma. Drie procent daarvan is snel. Dat is nog meer dan genoeg, maar toch net iets minder. Bij veel dieren wisselt de…

Kun je je eigen tong afbijten? Caressa SHUTTERSTOCK Zo af en toe lees je op internet en in kranten berichten over ongelukkige types die hun eigen tong hebben afgebeten. Die berichten maken duidelijk dat het dus wel kán, je eigen tong afbijten. Maar mocht je om de een of andere duistere reden zelf van plan zijn om dit mond-orgaan af te bijten, dan zal je dat niet bepaald meevallen. Want onder normale omstandigheden is bijten op je tong enorm pijnlijk. Dat weet iedereen die weleens per ongeluk tijdens het kauwen op zijn tong heeft gebeten. Doorbijten doet zoveel pijn, dat het je niet zal lukken om echt door te bijten. En die mensen uit die nieuwsberichten dan, die wél hun tong hebben afgebeten? Vaak zijn het mensen met een hersenaandoening…

Waarom bederft vlees dat je laat besterven niet? Dirk-Jan Oudijk SHUTTERSTOCK Als je vlees een tijdje laat liggen, wordt het malser. We noemen dat besterven, rijpen of veredelen. Dat komt doordat enzymen die van nature aanwezig zijn in het lichaam na de dood van het dier bindweefsel afbreken. Ook wordt glycogeen (de brandstof van de spieren) omgezet in melkzuur. Hierdoor daalt de zuurgraad van het vlees en krijgt het een ‘rijpere’ smaak. De truc is om het vlees intussen zo te bewaren dat bacteriën geen kans krijgen en het dus niet gaat bederven. Daar zijn twee methoden voor: de ‘droge’ en de ‘natte’. In het eerste geval wordt het dode dier in zijn geheel op een droge en koele plek opgehangen. Dat is een vrij dure methode die daarom vrij…

Auto tussen de sterren Het Amerikaanse bedrijf SpaceX van uitvinder en ondernemer Elon Musk schoot in 2018 een rode Tesla de ruimte in. Waarom stond de Amerikaanse overheid zoiets mals toe? Volgens het Ruimteverdrag moeten ruimteactiviteiten ten behoeve en in het belang zijn van alle landen. Wat heeft het lanceren van een auto voor nut? Nou, de kern van het project ging niet om de auto, maar om het testen van een Falcon Heavy-raket van SpaceX, die deels herbruikbaar is. Bij een rakettest gaat altijd een proeflading mee om te kijken of het toestel dat gewicht wel kan hebben. Normaal is dat een stuk staal, beton of een dummysatelliet die in het bovenste deel van de raket zit. Zodra de twee delen van de raketneus van elkaar gaan, komt dit…

Zonnebelasting Ze liet het in 2010 bij de lokale notaris vastleggen. En dus is de Spaanse Angeles Duran volgens haarzelf de officiële eigenaresse van de zon. In eerste instantie wilde ze iedereen die gebruik maakt van de zon daar belasting over laten betalen. Maar kennelijk kwam hier weinig van terecht. Daarom besloot ze in 2015 stukjes van de zon op veilingwebsite eBay te verkopen, voor een euro per vierkante meter. 600 mensen bestelden een stukje zon, tot eBay er een stokje voor stak en Durans advertentie verwijderde. Je mag op de veilingsite geen dingen te koop aanbieden waarvan je niet zelf de eigenaar bent. Of Duran nog iets met ‘haar’ zon van plan is, is niet bekend.…

Groen lijkt gezonder Op de voorkant van verpakkingen van snoeprepen staat vaak hoeveel kilocalorieën er per portie of per reep in zitten. In Nederland staat dit getal meestal op een witte achtergrond. Maar in de VS zetten fabrikanten het getal in een groen vakje. Daar is vast goed over nagedacht. In 2013 ontdekten onderzoekers van de Cornell University (VS) dat snoeprepen gezonder lijken door die groene kleur. De wetenschappers lieten studenten verschillende snoeprepen zien en vroegen hen of die gezonder of minder gezond waren dan de gemiddelde reep. Het aantal calorieën stond of in een rood vakje, of een wit vakje of een groen vakje. Wat bleek? Repen met groene calorievakjes werden als gezonder beoordeeld dan repen met witte of rode calorievakjes, terwijl het aantal calorieën steeds hetzelfde was. Vooral…

Etiketcheckers We vroegen 2351 bezoekers van Quest.nl hoe goed zij etiketten bestuderen. ■Dertien procent zegt áltijd het etiket te lezen van een voedingsmiddel, zoals een pak koekjes of een toetje, 44 procent doet dat vaak, vier procent nooit. De rest soms. Vrouwen lezen iets vaker etiketten dan mannen. ■We bestuderen ongeveer even vaak de voedingswaarde-tabel (57 procent leest die altijd of vaak) als de ingrediëntenlijst (52 procent leest die altijd of vaak). ■75 procent van de Quest-bezoekers weet dat de volgorde van de ingrediënten op de ingrediëntenlijst aangeeft hoeveel ervan in een product zit. Het bevat het meest van het eerste ingrediënt, van het laatste het minst. Hoeveel er precies van in zit, staat er niet altijd bij.…

Wat is een ‘Manchurian Candidate’? John Marks noemde zijn boek niet voor niets The Search For The Manchurian Candidate. De boektitel verwijst naar de thriller The Manchurian Candidate, in 1959 geschreven door Richard Condon en in 1962 voor het eerst verfilmd met Frank Sinatra in de hoofdrol. In dit verhaal worden Amerikaanse soldaten in de val gelokt tijdens de oorlog in Korea. Ze worden gevangengenomen en naar een hersenspoelcentrum in Manchuria (of Mantsjoerije) gestuurd, een streek in het noordoosten van China en het zuidoosten van Rusland. Daar wordt een van de soldaten veranderd in een op afstand bestuurbare moordenaar, die de opdracht krijgt de Amerikaanse president te vermoorden. In 2004 kwam Hollywood met een remake. In deze versie van The Manchurian Candidate implanteert de CIA tijdens de Golfoorlog hersenelektroden bij…

VERDER IN DE VOLGENDE QUEST: ■ Wallenwetenschap: waarom krijg je wallen onder je ogen? En zeker zo belangrijk: hoe kom je er weer vanaf? ■ Stel, we gaan naar Mars. Kunnen we ons dan genetisch verbouwen zodat we beter geschikt zijn voor een verblijf in de ruimte? ■ Hoe sloop je een oud vliegtuig? En kun je vervolgens nog iets nuttigs doen met al dat schroot? DE REDACTIE KAN VANWEGE DE ACTUALITEIT OF VANWEGE ANDERE OMSTANDIGHEDEN BESLUITEN OM ONDERWERPEN TE SCHRAPPEN OF OM ZE UIT TE STELLEN.…

mei 2019, jaargang 16 Ben niet bang Smelten onze hersenen straks samen met kunstmatige intelligentie? Een ongelooflijke vraag met een nog veel bizarder antwoord vind je op pagina 32. Spoiler: dat zou kunnen. Wat dat betekent voor ons mensen? Bijvoorbeeld dat je zomaar een Nederlandse zin kunt vertalen in vloeiend Frans, zonder dat je ooit Frans hebt geleerd. Simpelweg door aan een zin te denken, die een op je hersenen aangesloten computer je onmiddellijk in het Frans laat zeggen. Ikzelf sta best open voor nieuwe technologieën, maar dat ons brein mogelijk ooit wordt gekoppeld aan een computer, vind ik een eng idee. Op de middelbare school praatte een biologieleraar vaak op ons in over ‘enge dingen’, zoals meteorietenregens (het gerucht ging dat hij een kelder vol blikvoedsel had om weken…

NIEUWE VRAAG Aan de kant met de witte antenne van dit zo’n twintig centimeter lange apparaat zit een libel, een waterpas, mailt eigenaar Max Granaat. ‘Toen ik die erin zette, lichtte een rood ledje enige seconden naast het waterpas op.’ Weet jij wat dit is? Mail het ons dan (redactie@quest.nl) of stuur een briefje naar Quest, Wat is dit?, Spaklerweg 52, 1114 AE Amsterdam-Duivendrecht. Stuur ook in Heb jij een voorwerp waarvan je niet weet wat het is? Maak er een scherpe foto van, minstens 1 MB groot, en mail die naar redactie@quest.nl. Wellicht weet een Quest-lezer wat het is.…

Touwtje natrekken Hoe berekent ons brein de uitkomst van 456 gedeeld door acht? ‘Hoe dat werkt, weten we niet heel goed’, zegt hoogleraar Pieter Roelfsema (Vrije Universiteit Amsterdam). ‘Waarschijnlijk delen we de som op in stukjes die we eenvoudig kunnen berekenen.’ Zelf deed hij onderzoek aan een puzzel die je kent uit de Donald Duck: drie rode touwtjes liggen in een kluwen door elkaar. Aan het uiteinde ligt een bot, een kat of het hondenhok van Pluto. Help Pluto: welk touwtje komt uit bij het bot? Apen kunnen dit spelletje ook, legt Roelfsema uit. Bij een resusaap met elektrodes in zijn brein is precies te volgen hoe hij de puzzel kraakt. ‘Hij heeft geen hersencel klaarliggen die de precieze vorm van dat hele draadje representeert. We zien dat cellen reageren…

Reusachtig schaalmodel Bouw met software delen van het brein na en vervolgens kun je met wat drukken op knoppen hersendelen lam leggen of activeren. Dan zie je mooi welke effecten dat heeft. Heeft het zin om een heel brein na te bouwen in een computer? Alle honderd miljard hersencellen nabouwen inclusief verbindingen tussen de neuronen en de invloeden van hormonen en neurotransmitters is voorlopig niet te doen, vertelt Sander Bohté, bijzonder hoogleraar cognitieve neurobiologie. Het hoeft ook niet. Het is al leerzaam om delen na te bouwen. Het doel: software schrijven die een robot kan aansturen. ‘We hebben een model dat leert dingen te doen. Er zit een stuk model bij in van de beslisstructuren in het brein. Want uiteindelijk moet het kunstmatige neurale netwerk beslissingen nemen. Het ligt dan…

Scanner ziet wat je zag Is het mogelijk om met een hersenscanner te zien waaraan je denkt? Nu nog niet. Maar wat al wel mogelijk is: herkennen wat iemand ziet. Aan de University of California at Berkeley (VS) keken proefpersonen in een MRI-scanner naar YouTube-filmpjes die hun visuele hersenschors deden oplichten. Uit die scanresultaten kon een computer daarna de beelden reconstrueren tot een video. Die is wel wat wazig, maar wat de proefpersonen zagen, is aardig herkenbaar. Dat is op zich niet heel nuttig. Maar het opent wel de mogelijkheid om ook beelden die je je inbeeldt op te nemen. Daarbij worden dezelfde gebieden geactiveerd. Het is wel lastiger om daar iets van te herkennen, want ingebeelde beelden zijn minder gedetailleerd. Om er toch chocola van te maken hebben Japanse…

‘Duitse’ giganten WIKIMEDIA Bachplein, Mozartlaan, Beethovenstraat: waar je ook bent, componistenbuurten bestaan vaak voor de helft uit Duitstalige componisten. Toch hoef je echt geen Duits te spreken om een symfonie te componeren. De Duitsers hebben deze dominantie te danken aan de reclame die ze in de negentiende eeuw hebben gemaakt voor hun eigen componisten. Duitsland was toen nog geen land, maar een lappendeken van stadsstaten en vorstendommetjes. Nationalisten deden er alles aan om toch een soort Duits volksgevoel te kweken. Volgens hen hoorde Oostenrijk (het thuisland van Mozart, Haydn en Schubert) ook bij het Duitse cultuurgebied. Ze schilderden de Duitsers af als het ‘het volk van de muziek’ en plaatsten hun componisten op een voetstuk. Ze doken oude bladmuziek op en lieten het opnieuw uitvoeren. Daardoor veranderde de muziekcultuur. Eerst…

MASTERCLASS Naarzegger Slechts drie tot vijf procent van de patiënten van chirurg Casper van Eijck geneest van hun ziekte: kanker aan de alvleesklier. Hoe vertel je iemand dat hij of zij niet lang meer zal leven? ■ TEKST: PAUL SERAIL FOTOGRAFIE: CORNÉ VAN DER STELT ‘Het perfecte slechtnieuwsgesprek bestaat niet’ ‘De eerste vraag die we stellen aan geneeskundestudenten tijdens de cursus over het slechtnieuwsgesprek: ‘Wie ziet er op tegen het slechtnieuwsgesprek?’ Dan steekt negentig procent zijn vinger op. Stel dat je klaar bent met de opleiding en je ziet er heel erg tegenop, dan kan het haast niet goed gaan. Een perfect slechtnieuwsgesprek bestaat niet. Je kunt wel proberen het zo goed mogelijk te doen. Zet je telefoon uit. Zorg dat je niet gestoord wordt. Dat klinkt heel voor de…

Waarom springt het licht in sommige landen eerst op oranje en dan pas op groen? Pieter Busscher Dat gebeurt onder meer in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Zwitserland. Het heeft als voordeel dat bestuurders kunnen anticiperen op vertrek, bijvoorbeeld door de auto van de handrem te halen, of al in de eerste versnelling te zetten. Dat bevordert de doorstroom, vooral in heuvelachtig gebied, waar de handrem vaker wordt gebruikt. Nederland heeft lichten die van rood in een keer naar groen gaan. Af en toe gaan er wel stemmen op om dat veranderen, zoals de VVD in 2011 voorstelde, maar zo’n operatie wordt doorgaans te duur bevonden.…

Als de zon in Nederland ondergaat, waar in de wereld komt hij dan op? Marion Tempert Dat verschilt per dag. Of beter, per half jaar. In het ene halve jaar, tussen 21 december en 21 juni, gaat de zon in Nederland elke dag op een net iets later tijdstip onder. In de zes maanden daarna is het elke dag net iets eerder. Laten we de twee uitersten bekijken. Op 21 december gaat in Utrecht de zon om 16.29 uur onder. Op het noordelijk halfrond rijst de zon dan net in het noorden en westen van Canada, op het zuidelijk halfrond boven de Grote Oceaan, niet ver van Nieuw-Zeeland. Australië en Azië zijn nog helemaal aardedonker. Een half jaar later, op 21 juni, verdwijnt de zon boven Utrecht om 22.04 uur.…

Waarom nemen veel mensen hun telefoon mee naar de wc? Jens SHUTTERSTOCK Wetenschappelijke studies daarnaar ontbreken. Maar in 2013 hebben de bedrijven Sony en O2 wel een marktonderzoek gedaan bij de introductie van een nieuwe waterdichte mobiele telefoon. Daaruit bleek dat de meeste mensen die hun mobieltje meenamen naar de wc, dat voor de lol deden. Zie het als een moderne variant van het lezen van een tijdschrift op de wc. Ongeveer een kwart was bang zich anders maar te vervelen, en eentiende wilde geen belangrijke belletjes of berichten missen. V&A FLITS • Uit een enquête van de Britse provider Ofcom uit 2018 blijkt dat we gemiddeld elke twaalf minuten onze smartphone checken. • 65 procent van de mensen onder de 35 grijpt binnen vijf minuten na het ontwaken naar…

Waarom beginnen de namen van meerdere steden en dorpen in het zuiden met ‘Oi’? Pieter Busscher ANP Dat stamt uit het Middelnederlands, de taal die in de Middeleeuwen in de lage landen werd gesproken. Destijds werd ‘oi’ gebruikt om de ‘o’ te verlengen. Nu doen we dat met ‘oo’. De uitspraak van ‘oi’ en ‘oo’ is dan ook hetzelfde. In de Middeleeuwen was de Nederlandse taal, en vooral de schrijfwijze, nog erg versplinterd. In Noord- en Zuid-Holland werden uitspraken anders opgeschreven dan in Drenthe, waar ze weer anders spelden dan Brabanders. De ‘oi’-spelling was vooral gemeengoed in het zuiden.…

Betaald parkeren op planetoïde Ruimtesonde NEAR Shoemaker van NASA landde op 12 februari 2001 op de planetoïde Eros, waar hij nog zestien dagen signalen wist uit te zenden. Sindsdien staat hij er wat te staan, tegen het zere been van Gregory Nemitz. Deze Amerikaan had zich in 2000 laten registreren als eigenaar van deze planetoïde. Dat deed hij op een site waar iedereen zomaar gratis een hemellichaam kon claimen. Als eigenaar had hij recht om geld te vragen voor het parkeren van NEAR Shoemaker op ‘zijn’ asteroïde, redeneerde Nemitz. Hij vroeg NASA twintig dollarcent per jaar. NASA weigerde: het is volgens het Ruimteverdrag niet mogelijk je iets in de ruimte toe te eigenen. Nemitz stapte naar de Amerikaanse rechter. Maar die gaf hem in 2004 ook geen gelijk.…

Ruimte in de war De Russische astrologe Marina Bai kreeg in 2005 de schrik van haar leven. De Deep Impact-missie van NASA zou een projectiel afvuren op komeet 9P/Tempel 1. Het bestuderen van de inslag moest iets prijsgeven over de samenstelling van de komeet. De astrologe meende dat zo’n impact de natuurlijke balans in de ruimte zou beïnvloeden. In maart 2005 klaagde ze daarom in Moskou NASA aan en eiste dat de missie zou worden afgeblazen. Ook eiste Bai een schadevergoeding voor morele schade als de missie toch door zou gaan. De zaak mocht voorkomen, maar NASA kwam nooit opdagen. De zaak werd meerdere keren uitgesteld en eind 2005 toch afgewezen. De inslag had toen al plaatsgevonden.…

Wat staat daar? Etiketten lezen is nog iets anders dan ze begrijpen. We vroegen aan 2351 bezoekers van Quest.nl wat sommige mededelingen op de etiketten betekenen. ■ Wat betekent de aanduiding ‘suikerarm’ op een etiket? 88 procent antwoordde correct dat het aangeeft dat ergens maximaal vijf gram suiker per honderd gram in zit. Elf procent denkt dat het betekent dat er alleen natuurlijke suikers in zitten (niet waar). ■ Als er ‘natuurlijk’ op een etiket staat, zegt dat niets. Dit is geen beschermde term, iedereen mag dit op zijn etiket zetten. Toch denkt dertig procent dat er dan alleen onbewerkte ingrediënten in zitten, vijftien procent meent dat het alleen natuurproducten bevat. ■ Ook ‘ambachtelijk’ betekent niets en mag op elk etiket staan. Er is niet per se een oud recept…

Gouden zet Achteraf praten is makkelijk, denk je misschien. Klopt, maar vooraf de goede keuze maken, kan best. Dat bewijzen deze topinvesteerders. ■ Miljonair worden met het schilderen van een kantoor? Het lukte de graffiti-artiest David Choe. Hij werd in 2005 gevraagd de boel op te kalefateren bij ‘Facebook’, een hip nieuw sociaal netwerkje. Eerst wilde Choe 60.000 dollar vragen, maar uiteindelijk liet hij zich betalen in aandelen. Geen slechte zet: wat jaartjes later waren die aandelen 200 miljoen dollar waard. ■ Wat doe je als je zoon zijn goedbetaalde baan wil opzeggen om een webwinkel te beginnen, terwijl het internet nog nauwelijks wat voorstelt? De ouders van Jeff Bezos besloten in 1995 een kwart miljoen te investeren in Amazon. Een flinke hoop geld, maar die investering is nu 100.000…

De geboorte van een scheet ■ Als je eet, komt de voeding via de slokdarm in je maag. Daar wordt het deels verteerd. ■ Het deels verteerde eten komt in de dunne darm. Het voedsel wordt afgebroken door verschillende enzymen en micro-organismen. De darmwand neemt de voedingsstoffen op uit het eten, die komen in je bloed. ■ Wat overblijft aan voedselresten gaat naar je dikke darm. Daar veranderen ze in poep. Ook daar helpen verschillende micro-organismen bij. Die vormen daarbij gas. ■ De darmgassen moeten eruit via de anus. Het kan geurloos gas zijn, zoals methaan. Maar het kan ook stinkend zwavelgas zijn, met de bekende rotte-eierenlucht.…

LEZEN QUEST KIEST BOEKEN Elke maand zoekt Quest de boeiendste boeken voor je uit. Wat mag je niet missen? Mark Traa Lapje kweek Steeds meer mensen vinden dat we te veel vlees eten. Maar wat is het alternatief als je geen vegetariër wilt worden? Er wordt druk geëxperimenteerd met kweekvlees. Dan zou je geen dieren meer hoeven slachten. Gaan we dat echt op grote schaal eten? Nooit meer slachten, Paul Shapiro (Balans, € 21,99) Negen maanden hard werken Hoe weet een cel dat hij een hart moet worden en geen oor? Hoe kan het dat eeneiige tweelingen verschillende vingerafdrukken hebben? Een biomedisch onderzoeker beschrijft alles wat er gebeurt tussen conceptie en geboorte. En dat is heel wat. Het eerste wonder, Katharina Vestre (Ambo Anthos, € 15,99) Niet waar! In het…

POST ■ Maansteen In ‘Maansteen blijkt aards’ (Kort, Quest 182) staat dat op de maan een steen is gevonden die is ontstaan op aarde. Hij zou als puin na meteorieteninslagen de ruimte in geslingerd zijn en op de maan zijn beland. Mij lijkt het waarschijnlijker dat het altijd al een stukje maan geweest is. 4.527.000.000 jaar geleden botste de aarde op de planeet Theia. Door deze botsing sloeg een stuk aarde weg en daaruit is de maan gevormd. De maan is dus van dezelfde materie als de aarde. Het is niet zo verwonderlijk dat de maansteen van aardse oorsprong is. Arie van Breugel Dat zou inderdaad kunnen. De heersende theorie over hoe de maan ontstaan is, gaat uit van een botsing tussen de aarde en Theia. Na deze klap smolten…

Maatschappij Klere- zooi In de winkel zie je niet hoe jouw kledingstuk gemaakt is. Is het onder goede omstandigheden in elkaar gezet, of zijn de makers uitgebuit? Is dure kleding vaker verantwoord? Of zijn er andere dingen dan de prijs waar je op moet letten? ■ TEKST: PEPIJN VAN DER GULDEN GETTY IMAGES Hoe kom je erachter of jouw nieuwe shirt wel duurzaam geproduceerd is? Wow, wat een koopje! Voor die prijs kun je dat kekke shirtje toch zeker niet laten hangen? Behalve dan als je weet hoe het gemaakt is misschien. Grote kans dat het uit een snikhete fabriekshal in Bangladesh of Myanmar komt, waar vrouwen dag in, dag uit twaalf uur lang kleding stikken voor een paar schamele euro’s. Van dat idee wordt niemand gelukkig.…

Goedbedoeld of schijnheilig? SHUTTERSTOCK Bij H&M kun je de Conscious-collectie kopen en ook C&A heeft een duurzame collectie. Op zich niet verkeerd, maar is het niet vooral een marketingtruc? Door duurzame kleding te verkopen, wekken merken de indruk heel goed bezig te zijn. Maar daarmee zeggen ze in feite ook dat het overgrote deel van hun collectie blijkbaar niet duurzaam is. Ingewikkeld is bovendien dat op duurzaamheid vaak wel wat aan te merken valt. De duurzame collectie van C&A gebruikt bijvoorbeeld katoen dat de aarde minder zou uitputten. Prima natuurlijk, maar dat wil niet zeggen dat werknemers beter betaald zijn. Goede milieumaatregelen garanderen geen goede arbeidsomstandigheden.…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? ‘Van een klein bord eet je minder’ Op een klein bord lijkt een maaltijd groter dan op een flink bord. Daardoor schep je minder op en heb je eerder het gevoel dat je vol zit. Dus als je wilt afvallen, koop je kleinere borden. Tenminste, dat lees je soms. Maar klopt het ook? Zit er iets in? De gedachte lijkt logisch. Een diepvriespizza valt weg op een enorme schaal, maar lijkt heel wat als hij over de rand van een schoteltje valt. En je ogen beïnvloeden je verzadigingsgevoel. Als je maaltijd groter lijkt, dan moet je honger dus sneller gestild zijn. De…

Bezichtiging van de bovenkamer Hoe ontdekken hersenwetenschappers hoe ons brein werkt? Vijf methoden. 1 Laesiestudies zijn gebaseerd op haperende breinen. Bij de beroemde patiënt H.M. werd de hippocampus grotendeels weggehaald. Daarna kon hij geen nieuwe herinneringen opslaan. Dan weet je: de hippocampus zal belangrijk zijn voor het geheugen. 2 Uit vergelijkend anatomisch onderzoek kan blijken dat een hersengebied vergroot of verkleind is. Zo beschreef Dick Swaab in 1990 een iets vergrote breinregio bij homoseksuele mannen. 3 Een EEG meet de elektrische activiteit van het brein. De patiënt of proefpersoon heeft een kapje vol snoeren op zijn hoofd. Je meet de reactie van het brein op bijvoorbeeld een hoge toon doordat er elektrische stroompjes gaan lopen. 4 Voor een functionele MRI lig je met je hoofd in een scanner. Onderzoekers meten…

Computer kraakt brein Hersenonderzoekers krijgen steeds meer hulp van computerwetenschappers. En andersom, zegt Pieter Roelfsema, directeur van het Nederlands Herseninstituut. ‘Kunstmatige neurale netwerken zijn voor een belangrijk deel gevormd op basis van onze kennis van het brein.’ Stel: je ziet een stoel. Hoe komt ons brein erachter dat het ding in je blikveld een stoel is? Het proces blijkt te lijken op de aanpak van een neuraal netwerk in een computersimulatie. ‘Neurale netwerken beginnen bij pixels. De pixels op je netvlies als het ware.’ De software maakt vervolgens tientallen kleine tussenstappen. ‘Je gaat steeds verder weg van de pixels en komt dichter bij het concept ‘stoel’.’ Je brein bestempelt op een vergelijkbare manier tienduizenden stoelmodellen als ‘stoel’, inclusief de bureaustoelen, schommelstoelen en autostoelen. De onderzoekers begrijpen nog niet tot op…

Elektrode stuurt brein Geïmplanteerde elektroden kun je gebruiken om informatie uit het brein te ‘lezen’. Maar ook om het te prikkelen en daardoor iets te laten doen. Dankzij hersenoperaties is bekend dat je door het stimuleren van iemands brein zijn of haar hand kunt laten bewegen of iets laten horen wat er niet is. Want als een stukje van het brein verwijderd moet worden, wordt eerst gekeken of mensen daardoor niet een belangrijke functie zouden verliezen. Om te bepalen of zo’n gebied veilig verwijderd kan worden, wordt het gestimuleerd door er een klein stroompje op te zetten met een elektrode. Als iemand op dat moment zijn hand beweegt, weet de chirurg dat dat stukje belangrijk is voor handbeweging en hij het maar beter niet verwijdert.…

Robot maakt ons dood Reuze leuk, die computermuziek. Maar volgens Stephen Hawking is kunstmatige intelligentie hartstikke gevaarlijk. De vorig jaar overleden natuurkundige waarschuwde regelmatig dat ‘de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie het einde van de mensheid kan betekenen.’ Het gevaar schuilt volgens Hawking in het zelf-lerend vermogen van de computers. Nu helpt kunstmatige intelligentie bij simpele klusjes, zoals het voorspellen van woorden in een spraakcomputer (daar maakte de verlamde Hawking zelf dankbaar gebruik van). Maar de natuurkundige voorzag dat computers binnen een eeuw slimmer zullen zijn dan mensen. En dat is riskant. Vooral als kunstmatige intelligentie aan wapentuig wordt gekoppeld. Dan kunnen robots zelf doelwitten bepalen. Als ze zich tegen hun baasjes keren, zijn we de sjaak. Gelukkig komt dit doemscenario niet vandaag of morgen uit. Volgens de meeste wetenschappers duurt…

Computerherrie GETTY Houd je niet van klassieke muziek, maar wel van kunstmatige intelligentie? Luister dan naar deze popexperimenten. ■ De Franse muzikant en producer Benoît Carré gebruikte kunstmatige intelligentie van Sony voor het popalbum Skygge. Dat deze muziek uit de computer komt, is niet te horen. De computer was alleen aangever van akkoorden en melodieën en akkoorden. Carré maakte het grootste deel van de muziek: tinyurl.com/aiskygge ■ Zin in wat automatische herrie? Luister dan naar het album Coditany of Timeness. Dat is gebaseerd op een album van de Amerikaanse blackmetalband Krallice. Het werd opgedeeld in fragmenten van acht seconden. De computer plakte die stukjes niet in een andere volgorde in elkaar, maar deed zijn best de muzikale patronen te begrijpen en maakte er iets heel nieuws van: tinyurl.com/aimetal ■ Nee,…

Wie is Casper van Eijck? 9 januari 1957: Casper van Eijck wordt geboren in Rotterdam. ‘Ik wist al snel dat ik dokter wilde worden, ik was een jaar of vijftien, zestien. Sterker nog: ik wist dat ik chirurg wilde worden.’ 1977: ‘Gelukkig werd ik in een keer ingeloot.’ Van Eijck gaat geneeskunde studeren aan het Erasmus MC in Rotterdam. 1982: de student doet een onderzoek bij de clubarts van voetbalclub Sparta. Als die vertrekt, neemt Van Eijck het over. 1984: hij begint aan de specialisatie tot chirurg. ‘Dat je mensen beter kunt maken met operaties: prachtig!’ 1991: Van Eijck rondt de opleiding chirurgie af. 1993: hij promoveert op onderzoek naar borstkanker en alvleesklierkanker. Als alle borstkankerpatiënten overgaan naar een ander ziekenhuis, legt Van Eijck zich toe op de alvleesklier. 2009:…

Eng maar veilig Kernenergie heeft geen goed imago: mensen vinden het eng. Daar zijn allerlei redenen voor te bedenken. Hoe een kerncentrale werkt, is lastiger te begrijpen dan hoe een kolencentrale werkt. Radioactieve straling is niet voelbaar en niet zichtbaar, maar wel gevaarlijk. En we denken al snel aan grote kernrampen, zoals Tsjernobyl (1986) en Fukushima (2011). Door de ramp in het Oekraïense Tsjernobyl vielen volgens de VN 4000 doden. In het Japanse Fukushima viel één stralingsdode en stierven volgens sommige studies 1600 vooral oudere Japanners aan stress door de evacuatie. Maar of de kernramp daadwerkelijk de schuldige is, valt moeilijk vast te stellen. Als je per terawattuur elektriciteit kijkt, dan is kernenergie volgens verschillende studies ongeveer duizend keer veiliger dan bruinkool en steenkool, ongeveer 500 keer veiliger dan olie-…

Waarheen? Hoe weet een zaadcel waar hij heen moet, als hij eenmaal in een vrouw is? Dat weet hij niet. Alleen op het allerlaatste stukje van zijn reis gaat hij waarschijnlijk op hormonen af die de eicel uitscheidt. Aan het begin van de trip zwemt zaad eenvoudigweg tegen de stroom in, vermoeden onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology (VS). Het is nogal lastig sperma in een eileider te onderzoeken. Dus bouwden ze in 2014 eileiders na. De wetenschappers spoten sperma in kunstmatige minikanaaltjes van verschillende afmetingen en vormen. In deze kanaaltjes konden ze de snelheid en de richting van de vloeistofstroom aanpassen. Wat bleek? De cellen waren vooral goed in het tegen de stroom in zwemmen. Dat komt goed uit. Want in de eileiders stroomt vloeistof in de richting…

Ziet de maan er anders uit als je ergens anders op de wereld bent? Jack Koevoets SHUTTERSTOCK Ja en nee. Waar ter wereld je ook bent, je ziet altijd hetzelfde stuk van de maan. Dat komt doordat de twee bewegingen die de maan maakt precies even lang duren: zowel het rondje om zijn eigen as als het rondje om de aarde duurt 27,3 dagen. Wat wel verschilt, is wat je als ‘bovenkant’ en ‘onderkant’ van de maan ziet. De maankraters die wij vanaf het noordelijk halfrond van de aarde bovenaan de maan zien, zie je vanuit Australië op het zuidelijk halfrond onderaan de maan. Ook de schijngestalten van de maan verschillen. Wij zien de maan in zijn eerste kwartier met de bolle kant naar rechts, terwijl een Australiër hem dan…

Herinneren vlinders zich dat ze ooit een rups waren? Anna Kloosterman SHUTTERSTOCK Dat een vlinder zich realiseert dat hij er ooit heel anders uitzag, is onwaarschijnlijk. Daar is een zelfbewustzijn voor nodig dat deze beestjes vermoedelijk niet bezitten. Uit onderzoek blijkt dat er wel ‘kennis’ is die zijn transformatie overleeft. Biologen van de Georgetown University (VS) gaven tabakspijlstaartrupsen lichte schokken terwijl ze roken aan ethylacetaat (dat onder meer in nagellakverwijderaar zit). Na hun transformatie tot vlinder vermeden ze die geur nog steeds. Dat is best verrassend. Want tijdens de verandering van rups tot vlinder of mot reorganiseert het complete brein en zenuwstelsel van het diertje. Kennelijk blijft er genoeg intact om dit soort ‘herinneringen’ te bewaren.…

Regels zijn nodig Er zijn geen kolonies op de maan of Mars. Maar als die komen, welke regels gelden daar dan? De landen die meewerken aan zo’n kolonie zullen die vaststellen in een verdrag. Dat hebben de vijftien landen die betrokken zijn bij het internationaal ruimtestation ISS ook gedaan. In dat verdrag staan zelfs afspraken over criminaliteit. Als iemand over de schreef gaat, bijvoorbeeld als een bemanningslid een collega van een ander land aanvalt of iets van een ander kapotmaakt, is het land van de dader in principe verantwoordelijk voor de berechting. Maar als dat land die verantwoordelijkheid niet neemt, mag het land van het slachtoffer dat doen. Als er een kolonie op de maan of Mars komt, moeten daar ook zulke regels voor worden opgesteld.…

Ruimtestaat De Russische zakenman en wetenschapper Igor Raoefovitsj Asjoerbeyli wil een nieuwe staat in de ruimte beginnen: Asgardia. Hij claimt hiervoor geen grondgebied in het heelal op en omzeilt zo naar eigen zeggen het Ruimteverdrag. Asgardia is een digitale staat die voorlopig alleen bestaat als satelliet. Om aan de definitie van een staat te voldoen moet er grondgebied zijn, maar nergens staat hoe groot dat moet zijn. Volgens Asjoerbeyli volstaat een satelliet die in 2017 is gelanceerd. Die moet op termijn worden uitgebreid met ruimteplatforms. Daarnaast moet een staat bevolking hebben. Ook daar heeft Asjoerbeyli iets op bedacht: je kunt je online inschrijven als inwoner van Asgardia, maar nog wel gewoon op aarde blijven wonen. Verder moet een staat een regering hebben. Geen probleem, ook die heeft Asjoerbeyli uit de…

Verkocht: peperduur stofje De enige legale manier om iets uit de ruimte te bezitten, is de aanschaf van wat maanstof of een meteoriet. Dat eerste is wel controversieel. In 2017 veilde veilinghuis Sotheby’s de zak waarin astronaut Neil Armstrong in 1969 maanmateriaal had verzameld. Hierin zat ook nog een snufje maanstof. De zak wisselde voor zo'n 1,8 miljoen dollar van eigenaar. De vorige bezitter had de zak ooit voor 995 dollar gekocht op een veiling van de regering. NASA trachtte roet in het eten te gooien door te beweren dat de zak daar per ongeluk was beland en dat die nooit geveild had mogen worden. De organisatie probeerde de veiling via de rechter tegen te houden, maar verloor de zaak. Een meteoriet kopen is goedkoper en minder omstreden.…

Aan de knoppen Op 17 mei 1965 boekte een neurochirurg aan Yale University (VS), José Delgado, een eerste succes met het implanteren van elektroden in de hersenen. Delgado, die niet wist dat de CIA zijn onderzoek financierde, vond een miniatuurelektrode uit die in de hersenen geplaatst kon worden. Het kon via radiogolven signalen verzenden en ontvangen. Hij noemde zijn vinding de Stimoceiver en demonstreerde zijn uitvinding. Dat kwam groot in de kranten. Met een afstandsbediening bestuurde hij zijn proefdieren als een marionet. Bij een volwassen stier implanteerde hij de zender, liet het beest los in de arena, en toen de stier op hem afstormde drukte hij op de afstandsbediening op ‘stop’. Het briesende beest kwam vlak voor zijn neus tot stilstand. Naast katten en apen, die hij omschreef als ‘mechanisch…

ONMOGELIJK ONDERZOEK ALS ETHISCHE, PRAKTISCHE OF ANDERE OBSTAKELS NIET ZOUDEN BESTAAN, WELKE EXPERIMENTEN ZOUDEN WETENSCHAPPERS DAN DOLGRAAG EENS UITVOEREN? Ieder kind een chip AFLEVERING 25: KIM KUYPERS ONDERZOEKT NEUROBIOLOGIE VAN GEDRAG AAN DE UNIVERSITEIT MAASTRICHT. Welk experiment zou je willen uitvoeren? ‘Ik houd mij bezig met de neurobiologie van gedrag, met name empathie en creativiteit. Hiervoor werk ik met middelen die bepaalde receptoren in de hersenen blokkeren of juist stimuleren, zoals MDMA of psychedelica. We kijken dan of die middelen proefpersonen empathischer of creatiever maken. Maar het blijft een uitdaging om zoiets te meten. In het ultieme onderzoek zou ik kinderen chippen bij de geboorte. Met zo’n chip zou ik precies meten hoe de niveaus van neurotransmitters en hormonen fluctueren, en tegelijk bijhouden wat voor gedrag daarmee gepaard gaat.’ Wat…

Flink scoren Nee, met geld op je spaarrekening zul je geen miljonair worden. Maar wat kan je dan wél rijk maken? ■ Met aandelen koop je een deel van een bedrijf. Dat levert geld op als het bedrijf meer waard wordt, of als het bedrijf winst maakt: dan krijgen aandeelhouders dividend uitgekeerd. Vooral investeren in een beginnend bedrijfje kan je bakken met geld opleveren, als het tenminste een succesvolle onderneming wordt. ■ Vastgoed levert geld op omdat mensen huur betalen om in jouw huis te wonen. Maar echt interessant wordt het als je huis stijgt in waarde. In steden waar veel mensen willen wonen, stijgt de huizenprijs normaal gesproken. ■ Ook oude meuk kan je aardig wat geld opleveren. Schilderijen of antieke voorwerpen hebben als voordeel dat ze zeldzaam zijn.…

Grote stinkerds GETTY Soms hebben winden de gruwelijkste geuren, soms ruiken ze naar niets. Wat bepaalt de schetengeur? Microbioloog Erwin Zoetendal doet aan de Wageningen UR onderzoek naar darmflora, de micro-organismen in de darmen. Er is volgens hem geen specifieke groep boosdoeners onder de micro-organismen aan te wijzen die voor extra stank zorgt. Maar wat je eet, beïnvloedt wel de geur. ‘De stinkende zwavelgassen ontstaan door de afbraak van eiwit’, zegt Zoetendal. Als je eieren eet, is vanwege de eiwitten de kans op winden met eierstank dus groter. Koolhydraten uit brood bijvoorbeeld zorgen niet zo gauw voor stank. Als die fermenteren komt er onder meer waterstof en kooldioxide vrij, en dat ruik je niet.…

Vragen voor onderweg Waarom heeft verkeer van rechts voorrang? Je staat er pas bij stil als je de vraag ziet. En dan wil je het antwoord toch wel weten. TEKST: MARK TRAA Bij Quest zijn we altijd te porren voor een boek met weetjes. En al helemaal als ze in de vraag-antwoordvorm worden geserveerd. De makers van Het geheim van de frisbee delen onze fascinatie voor fijne weetjes rond alledaagse verschijnselen. Journalist Bram Vermeer maakte onder meer de populaire rubriek ‘Knagende Vragen’ in het blad Intermediair. Met techniek-docent Gerald Maurice schreef hij een boek waarin alles draait om opmerkelijke zaken die je tegenkomt tijdens een vakantie of een dagje uit. Het heeft veel intrigerende vragen opgeleverd. Waarom graven Duitsers kuilen aan het strand? Waarom storten zandkastelen niet in als het…

DOEN Ellemiek de Wit TOPSTUK Een kenner kiest zijn of haar favoriete stuk uit de tentoonstelling. Deze keer: Annemarie Nycolaas, curator van de Kunsthal-tentoonstelling Science Fiction. A Journey into the Unknown. Retro ruimtepak Is dit heus het originele ruimtepak van Star Trek- held Spock? ‘Jazeker, het enige echte. Dit is in de films en series gedragen door de acteur met die puntoortjes. Het is deels nostalgie wat dit stuk voor mij bijzonder maakt, het pak komt uit 1979 en ik ben uit 1968. Maar het doet me ook inzien dat Star Trek meer is dan gewoon een spannend verhaal. Ik besef hoe sterk de verbeeldingskracht is van de schrijvers, regisseurs en filmmakers. Sciencefiction is visueel een heel sterk genre. Dat is denk ik ook de aantrekkingskracht ervan.’ De tentoonstelling zal…