Inhoudsopgave van Editie 4 - 2019 - Quest

april 2019, jaargang 16 Droge voeten Het is opmerkelijk hoe verschillend een verhaal te lezen is. Toen ik het stuk had gelezen over de stijgende zeespiegel (p. 20), was ik toch een beetje gerustgesteld. Het blijkt mogelijk om een veel hogere zee buiten de deur te houden. Maar toen ik het er per WhatsApp met hoofdredacteur Sanne (die met vakantie is) over had, bleek zij het juist heel verontrustend te vinden. Het is ook niet niks: verzilting, problemen voor de natuur en misschien wel hele stukken Nederland onder water. Maar kennelijk had ik nog erger scenario’s in mijn hoofd. Maar of je het nu geruststellend of verontrustend vindt, het is duidelijk dat die stijgende zee nogal wat ‘gedoe’ gaat geven. We moeten hier miljarden en miljarden aan een eindeloze reeks…

Waarom masseren? Pijn of spanning in je rug? Masseren is dan vaak fijn. Maar waarom is onbekend. Je hoort vaak dat je afvalstoffen uit je spieren kunt masseren. Maar dat is de vraag. ‘Een spier spant zich aan door een elektrische ontlading. Die zorgt ervoor dat er een piepklein beetje calcium in de spier wordt gepompt’, zegt Jaap van Dieën. ‘Gaat het calcium weer de cel uit, dan ontspant de spier. Maar het lukt je nooit om het calcium uit de spiercellen te masseren. Die cellen zijn maar een paar micrometer in doorsnee, te klein om met je vingers te kunnen uitknijpen.’ McMaster University in Canada toonde in 2012 aan dat massages geen invloed hebben op de hoeveelheid afvalstoffen in je bloed. Wel daalde de hoeveelheid cytokinen (ontstekingsstoffen) en werden…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? GETTY IMAGES ‘Ontdooid voedsel mag je niet opnieuw invriezen’ Als je eten overhoudt, biedt de diepvries uitkomst. Maar wat als je ook op kliekjesdag eten overhoudt? Moet je die kliek-kliekjes echt weggooien? Zit er iets in? Het Voedingscentrum is duidelijk: opnieuw invriezen is riskant vanwege voedselinfecties. Want ook bacteriën zijn dol op jouw kliekje. Bij de juiste temperaturen vermenigvuldigen ze zich er snel. In de diepvries stopt hun groei, waardoor je er voedsel lang kunt bewaren. Maar bij het bereiden ontkom je niet aan opwarmen. Dan eten bacteriën ook mee, zeker omdat het voedsel uit de vriezer komt. Bevriezing sloopt sommige celstructuren van…

Onmisbaar ijs Zes meter zeespiegelstijging lijkt veel, maar is misschien nog maar een voorproefje. Als al het landijs smelt, stijgt het waterpeil met een onvoorstelbare 66,5 meter. Waar al dat ijs zich nu dan bevindt? Bijvoorbeeld op Antarctica, Groenland en in Alaska. Daar heeft het een gemiddelde dikte van ruim 200 meter. Ook in de Himalaya in Azië en de Andes in Zuid-Amerika ligt veel ijs Het smelten van landijs is een proces dat al duizenden jaren bezig is. Tijdens de laatste ijstijd, zo’n 20.000 jaar geleden, was de ijslaag nog veel dikker en lag de zeespiegel zo’n 120 meter lager. Mensen versnellen het tempo van die zeespiegelstijging nu flink, door extra broeikasgassen de atmosfeer in te pompen. Niet alleen gesmolten ijs zorgt voor een hoger waterpeil, ook de toegenomen…

Kust verdwijnt Ook natuurlijke kustwering lijdt onder een stijgende zee. Zand voor de kust beschermt ons land tegen heftige golven, maar de zee spoelt het zand ook langzaam weg. Om dat te compenseren, wordt de kust verstevigd met zandsuppletie: baggeraars halen zand uit zee en werpen dat op de kust. Naarmate de zee stijgt, neemt de erosie toe en worden steeds meer zandverplaatsingen nodig. En de hoeveelheid geschikt zand is niet oneindig. Windmolenparken in de Noordzee bouwen vraagt de komende tijd veel zand. Dat komen we straks mogelijk tekort.…

Polder kopje onder HOLLANDSE HOOGTE Het nadeel van polders is dat ze onder zeeniveau liggen. Als een dijk doorbreekt, lopen ze snel onder. ■ In de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 braken tijdens een storm diverse Zeelandse dijken door. De polders die erachter lagen, liepen onder. Bij deze Watersnoodramp kwamen in Nederland ongeveer 1800 mensen om. ■ De Wieringermeerpolder in Noord-Holland werd in 1930 aangelegd door een stuk van de Zuiderzee in te dijken. In april 1945, vlak voor het einde van de Tweede Wereldoorlog, bliezen de nazi’s de dijk van deze polder op. Niemand kwam om, want de bewoners waren van tevoren gewaarschuwd. De polder liep vol. Aan het eind van datzelfde jaar viel de polder weer droog, maar van de huizen en boerderijen was weinig…

Langzame leerling Met een IQ-score van honderd ben je gemiddeld intelligent. Scoor je 115, dan ben je bovengemiddeld slim. Deze schaal werd ruim een eeuw terug bedacht door de Franse psycholoog Alfred Binet. Van het Franse onderwijsministerie moest hij een methode ontwikkelen om zwakke leerlingen te ontdekken. Zij konden dan extra begeleiding krijgen. De test van Binet telde dertig vragen, afhankelijk van de leeftijd van het kind. Zo moesten kinderen van drie hun neus, mond en ogen kunnen aanwijzen en hun achternaam kunnen geven. Een kind van zes moest het verschil tussen links en rechts kennen. De test raakte snel internationaal in zwang. Een moderne IQ-test bestaat uit meerdere onderdelen, waaronder ruimtelijk inzicht. Samen dragen zij bij aan de totaalscore.…

MASTERCLASS Chocoprins Als derde Nederlander slaagde banketbakker en tv-chef Hidde de Brabander in 2018 voor het examen voor meester-patissier. Om iedereen die daarbij hielp te bedanken, kookte hij een dertiengangendiner. Thema: chocolade. Hoe maak je het perfecte chocoladedessert? ■ TEKST: PAUL SERAIL FOTOGRAFIE: CORNÉ VAN DER STELT ‘Eigenlijk moet je minimaal vijf minuten kauwen op chocolade’ ‘In chocolade zitten meer smaakcomponenten dan in wijn. Maar wijn is een vloeistof. Je neemt een slok en de smaken komen meteen naar je toe. Een stuk chocolade is veel droge stof, hard cacaovet. Je ruikt wel iets als je eraan ruikt, maar het is veel moeilijker om de smaken eruit te trekken. Eigenlijk moet je chocolade minimaal vijf minuten in je mond houden. Door zijn zoet- en smeltkracht houden veel mensen van chocolade.…

Nee tegen diarree Besmettingen met E. coli zijn doorgaans niet gevaarlijk, maar diarree is allesbehalve plezierig. Dit kun je doen om dat te voorkomen. Was je handen met zeep of alcohol. Niet alleen na het poepen, maar ook nadat je met rauw vlees hebt gewerkt of als je dieren hebt geaaid op de kinderboerderij. Spoel groente en fruit af. Door bemesting kunnen ook daar E. coli’s op zitten. De meeste spoel je weg door ze even onder een lopende kraan te houden. Schillen is nog veiliger. Maak je messen, snijplanken en aanrecht schoon. Je kunt je appel nog zo goed afspoelen, als je hem schilt met een vies mes helpt het niet. Verhit goed. Bacteriën gaan snel dood bij temperaturen boven de 65 graden Celsius. Pas op bij kinderbadjes of…

Hier met die genen! Stel, je hebt een prachtige bos krullen. Je vriend heeft die niet, maar heeft wel mooie sproeten. Hoe fijn zou het zijn als je via een verbindingskanaaltje genen kon uitwisselen? Krullen én sproeten! E. coli’s kunnen dat, net als andere bacteriën. Tijdens de ‘conjugatie’ steekt de ene bacterie een slurfje in een willekeurige andere en wisselen ze hun genen uit. Noem het een soort bacteriële seks. Dat pakt voor ons niet altijd gunstig uit. Een voorheen ongevaarlijke E. coli-stam kan op deze manier genen oppikken die gifstoffen maken, of genen waarmee hij zich beter aan de darmwand kan hechten, of die hem resistent maken tegen antibiotica. Ook virussen, die van de ene bacterie naar de andere verhuizen, kunnen bacteriële genen meenemen en daarmee de nieuwe bacterie…

Uitdaging voelt lekker Je zou denken dat we het juist lekker relaxed vinden om het niet te druk te hebben op het werk. Waarom kunnen we er slecht tegen om weinig te worden uitgedaagd? Mensen zijn nu eenmaal ingesteld op problemen oplossen, schrijft de Britse hoogleraar Daniel Cable in zijn boek Alive at Work: The Neuroscience of Helping Your People Love What They Do (2018). Als we iets nieuws ontdekken of een probleem uitknobbelen, dan gaat het beloningssysteem in ons brein blij-makende stoffen (dopamine) aanmaken, stelt hij. Lang geleden was dat probleemoplossend vermogen essentieel om te overleven. Het was nodig om prooien op te sporen of bessen te vinden. Vandaar dat we nu nog genieten van uitdagingen. Als we daar te weinig van krijgen, maken we geen blijmakende dopamine aan…

Waarom worden we bleek als we moe zijn? Julia Blauw Dat is onduidelijk. Het is wel aangetoond dat een bleek gezicht vaak slaapgebrek verraadt. Een mogelijke verklaring is dat slaaptekort de warmte-regulatie van je lijf verstoort. Je hebt het ook eerder koud als je moe bent. Uit een onderzoek van het Nederlands Herseninstituut uit 2012 bleek dat mensen die een nacht niet hebben geslapen over het algemeen warmere voeten hebben en koudere handen. Het lijkt erop dat een slaapgebrek de bloedcirculatie aan de onderkant van je lijf verbetert ten koste van die in je bovenlijf. En minder bloedcirculatie maakt je huid niet alleen kouder, maar ook bleker. SHUTTERSTOCK…

Wat leggen we de rechter zoal voor? Waar eindigt vrijheid van meningsuiting? Dat leidt regelmatig tot spanningen voor de rechtbank. ■ Een vrome boer schilderde in 2007 groot ‘Jezus leeft’ op het dak van zijn boerderij. Mag niet, zei de gemeente: de boodschap bedierf het landschap. Is de vrijheid van meningsuiting niet belangrijker? Na talloze rechtszaken kreeg de gemeente gelijk. De boer maakte de letters minder opvallend. Daarmee zijn ze wel toegestaan. ■ Bij een verkiezingsbijeenkomst in 2014 vroeg PVV-leider Geert Wilders: ‘Willen jullie meer of minder Marokkanen?’, waarna zijn aanhang ‘minder’ scandeerde. Wilders reageerde met: ‘Dan gaan we dat regelen’. De rechter vond die uitspraken strafbaar, al loopt het hoger beroep nog. De kwestie draait om Wilders’ boodschap. Was het een politieke opvatting (Wilders verwees naar het uitzetten van…

Gevaarlijk gat? Bomen hebben het soms nogal zwaar te verduren. Mensen tikken er spijkers in om een vogelhuisje op te hangen. Boomonderzoekers doen hetzelfde, maar dan om metingen te verrichten. Heeft een boom daar geen last van? ‘Ik word niet heel enthousiast van gaten in een boom prikken en boren’, vertelt Bart van der Sluis. Hij is gewasonderzoeker bomen en fruit aan de Wageningen University & Research. Elk gat door de bast tot in het hout is een potentieel gevaar voor de boom. Van der Sluis: ‘Daar kunnen ziektemakers door naar binnen glippen.’ Een gezonde boom heeft een goede afweer. Hij kan het beschadigde deel afsluiten van het gezonde hout. Zo voorkomt hij een infectie of houtrot. Hij maakt dan zelf een soort kleine verstoppinkjes en sluit het beschadigde deel…

Krasse knarren Deze bomen zijn flink uit de kluiten gewassen en gaan al lang mee. ■ De dikke cipres in het Zuid-Amerikaanse plaatsje Santa María del Tule zal niet snel omwaaien. De 42 meter hoge boom heeft een omtrek van 36,2 meter. Daarmee is het volgens Guinness World Records de dikste levende boom ter wereld. El Árbol del Tule, zoals hij heet, is naar schatting 2000 tot 3000 jaar oud. ■ De Kabouterboom is met een omtrek van acht meter en 33 centimeter de dikste boom van Nederland. De tamme kastanje bij Beek is minstens 450 jaar oud. Daarmee is hij ook meteen een van de oudste bomen van Nederland. ■ De langste boom ter wereld is 115 meter en 85 centimeter hoog. Deze kustmammoetboom staat in het Redwood National…

Handige huiswasser Je borden in een automatische wasmachine zetten is handig, maar het kan nog veel handiger: je hele huis schoonspoelen. Die briljante oplossing bedacht de Amerikaanse kunstenares Frances Gabe in de jaren tachtig. Ze bevestigde sprinklers in elke kamer, die ze met een druk op de knop (schuilend onder een paraplu) activeerde. Zo werd de hele kamer gewassen, waarna het water via aflopende vloeren wegliep en warme lucht de ruimte droog blies. Buiten passeerde het afvalwater het hondenhok, zodat de viervoeter gelijk werd mee gewassen. Ook aan de vaat was gedacht: de keukenkastjes lieten water door aan de boven- en onderkant, waardoor de vuile vaat gewoon in de kast kon worden gezet en er schoon weer werd uit gehaald. Gabe stierf op 101-jarige leeftijd in 2016 en was teleurgesteld…

Spoedoperatie Hoe bouw je in een rampgebied een ziekenhuis? Delphine Mortier, die al aardig wat ervaring opdeed bij Artsen zonder Grenzen, legt het stappenplan uit. ■ Een klein team reist zo snel mogelijk af en inventariseert welke hulp nodig is. ■ De kwartiermakers bouwen een werkplaats. Vaak lassen ze simpelweg een paar zeecontainers aan elkaar. Ook regelen ze diesel en schoon water. ■ Een zeecontainer is ook snel omgebouwd tot garage, voor reparaties aan de Land Cruisers van de organisatie. ■ Al snel vinden de eerste operaties plaats in al dan niet opblaasbare tenten. ■ Materialen die snel in elkaar te zetten zijn tot onderkomens staan maanden tot jaren. ■ Mobiele operatieruimtes zijn zoveel mogelijk gestandaardiseerd. Stopcontacten zitten altijd op dezelfde plaats, net als kranen en deuren. ■ Medische materialen…

ONMOGELIJK ONDERZOEK ALS ETHISCHE, PRAKTISCHE OF ANDERE OBSTAKELS NIET ZOUDEN BESTAAN, WELKE EXPERIMENTEN ZOUDEN WETENSCHAPPERS DAN DOLGRAAG EENS UITVOEREN? In de tijdmachine AFLEVERING 24: LIESBETH STERCK, HOOGLERAAR ECOLOGISCHE DETERMINANTEN VAN GEDRAG BIJ DIEREN AAN DE UNIVERSITEIT UTRECHT. Welk experiment zou je willen uitvoeren? ‘Afreizen naar het Madagaskar van 3000 jaar geleden en onderzoek doen naar het gedrag van de dieren die er toen leefden. Het waren enorme dieren: grote roofvogels zoals de olifantsvogel, een dier van 300 kilo, en lemuren zo groot als gorilla’s. Er waren daar nog geen mensen. Die kwamen pas rond het jaar nul. Vrij snel daarna stierven alle grote dieren uit. Nu leven er alleen nog kleine lemuren, halfapen. Hun gedrag is anders dan van vergelijkbare primaten van dezelfde grootte. Ze gaan zowel ’s nachts als…

Alledaagse vervolging Er zijn veel boeken geschreven over de Jodenvervolging. Maar weinige zijn zo aangrijpend als een fotoboek vol persoonlijke verhalen. ■ TEKST: MARK TRAA Op pagina 166 van De Jodenvervolging in foto’s zitten twee vriendinnetjes van vijf op een bankje in Amsterdam. Ze hebben duidelijk plezier: het rechtermeisje kijkt schaterend in de camera. Het zijn Barbara Aal en Mirjam Kaufmann. Gewone Joodse meisjes, maar ze leven in de verkeerde tijd. Het is augustus 1943. Kort nadat de foto gemaakt is, lezen we in het boek, wordt Barbara met haar ouders naar Westerbork afgevoerd. Ruim een jaar later wordt ze vergast in Auschwitz. Mirjam duikt onder en overleeft de oorlog wel. Het boek staat vol met kiekjes uit het dagelijks leven, vaak met een bijschrift waar je koud van wordt.…

POST ■ Vliegramp Volgens mij vond de vliegramp op Tenerife plaats op 27 maart 1977, en niet op 27 mei 1977, zoals in het artikel ‘Groot onheil’ (Quest 181) staat. Jacques Aerts ■ Plasangst In Quest 180 staat een antwoord op de vraag ‘Waarom is plassen soms zo moeilijk als er iemand in de buurt is?’ Ik ben een soort van ervaringsdeskundige, maar ik heb een manier gevonden om mijn brein te foppen waardoor ik in staat ben om te plassen waar vreemden bij staan. Ik doe dan net alsof die personen familie of goede vrienden van me zijn, bij wie ik geen blokkade heb. In gedachten noem ik ze dan ook bij naam en zo veranderen deze onbekenden in zeer goede bekenden en lukt het mij om te plassen.…

Krimp valt mee Je kunt een hernia vergelijken met een lekke band: een stukje van een van je tussenwervelschijven floept tussen je wervels uit. Hoewel je lichaam zijn best doet om de boel te repareren, is de tussenwervelschijf niet helemaal meer netjes te plakken en op te pompen. Als een hernia de tussenwervelschijf een stukje kleiner maakt, zou je verwachten dat je ook een beetje krimpt. Oudere mensen krimpen namelijk doordat deze schijfjes tussen je wervels in de loop van je leven wat vocht verliezen en een stukje platter worden. Toch valt het effect op je lengte mee, volgens biomechanicus Jaap van Dieën van de Vrije Universiteit Amsterdam. Een tussenwervelschijf is tussen de zeven en tien millimeter dik. ‘Als er eentje beschadigd is, geeft dat geen meetbaar effect op je…

Kapotte plaat Hoe test je waar de zwakke plekken zitten in een rug? Met stukjes dode rug in een soort bankschroef. Biomechanicus Jaap van Dieën deed er onderzoek naar. De geteste stukjes wervelkolom komen uit lichamen die ter beschikking van de wetenschap zijn gesteld, en van dieren uit het slachthuis. De onderzoekers zetten er steeds opnieuw wat kracht op, of juist in een keer heel veel. Zo test je welk deel van de wervelkolom als eerste kapotgaat. Vaak is dat de eindplaat, het dunne laagje tussen de tussenwervelschijf en de wervel, zegt Van Dieën. ‘Je loopt al snel kans op schade in een eindplaat. Het kan al misgaan bij krachten die vergelijkbaar zijn met het optillen van een kratje bier als je in een onhandige houding staat.’ Toch is het…

Vriezen of dooien Hoe snel stijgt die zeespiegel nou? Het lijkt overdreven om al na te denken over (veel) hogere dijken. Tot nog toe gaat het inderdaad niet erg hard, met zo’n twee millimeter per jaar. In het huidige tempo staat de zee in 2100 krap 25 centimeter hoger. Maar als we de CO2 -uitstoot niet verminderen, versnelt de zeespiegelstijging vanaf 2050, bevestigen deskundigen. Het internationaal klimaat-panel IPCC constateerde vijf jaar geleden dat de zeespiegel tot 2100 met maximaal 82 centimeter stijgt. Maar er zijn nog veel ongunstiger scenario’s mogelijk. Uit andere studies blijkt dat het smelten van ijs zichzelf kan versnellen, vooral op Antarctica. Als we ongeremd CO2 blijven uitstoten, kan gesmolten landijs uit alleen al Antarctica in 2100 voor een meter extra zeewater zorgen, zo berekenden wetenschappers van…

VAN DE KAART Weggespoeld Als de zeespiegel vijf meter stijgt, komt ongeveer de helft van Nederland onder water te staan. Helaas is dit precies de drukstbevolkte helft. Toeval? Wat gebeurt er als de zeespiegel vijf meter stijgt? Meer dan 10 miljoen inwoners Meer dan 1 miljoen inwoners Minder dan 1 miljoen inwoners Ligt onder huidig zeeniveau Van de bijna acht miljard aardbewoners wonen er drie miljard binnen honderd kilometer van de zee. Hoe dichter bij de kust, hoe drukker het wordt. Van de vijftien grootste steden ter wereld liggen er negen direct aan zee. Dat doen we niet alleen om lekker naar het strand te kunnen. We wonen er vooral om economische redenen. Over zee lopen de belangrijkste internationale handelsroutes. Woon je daar dichtbij, dan pik je er een graantje…

Gemist land Nederland had nog veel groter kunnen zijn. In de afgelopen eeuwen zijn er heel wat plannen gesmeed voor droogmakerijen en bedijkingen om nieuw land te winnen. In de zeventiende eeuw ontwikkelde ingenieur Hendrik Stevin (1614-1668, zoon van wiskundige Simon Stevin) als eerste een plan om de Zuiderzee in te polderen. Hij wilde de Noorden Zuiderzee scheiden door dammen aan te leggen tussen Noord-Holland, de Waddeneilanden en Groningen. De overgebleven plas kon vervolgens drooggemalen worden. De Waddeneilanden zouden dan aan het land vast komen te zitten. De Stevinsluizen in de Afsluitdijk zijn naar hem vernoemd. Zulke plannen doken ook op in de achttiende en negentiende eeuw. Na de stormvloed van januari 1916 werd definitief besloten om de Zuiderzee af te sluiten. Tussen 1936 en 1968 werden de IJsselmeerpolders aangelegd.…

Jongere generaties worden slimmer Om ervoor te zorgen dat de gemiddelde score van de standaard IQ-test altijd honderd blijft, is de test de afgelopen eeuw regelmatig aangepast. Was dat niet gebeurd, dan zou het gemiddelde IQ nu tegen de 200 zijn. Tot eind vorige eeuw werden mensen namelijk elke generatie slimmer, zo’n vijftien punten op de IQ-schaal. Dit gegeven heet het Flynn-effect. Vooral mensen die laag scoren, zijn beter gaan presteren dan hun ouders. Verbeterde leefomstandigheden en onderwijsmethodes zijn hiervan waarschijnlijk de oorzaak. Het Flynn-effect is sinds eind vorige eeuw sterk aan het afnemen. In Nederland geldt het effect nog wel voor mensen met een niet-westerse achtergrond.…

Wie is Hidde de Brabander? 5 november 1980: Hidde de Brabander wordt geboren in Delft. ‘Als mijn broer en ik met de boodschappen hielpen, mochten we daarna tompoucen maken. En opeten.’ 1992: ‘Ik probeerde soezen te maken en dat mislukte dan.’ Het liefst wil hij kunstenaar worden. 1994: Bakkers zijn ook kunstenaars, aldus de brood- en banketbakker aan de overkant van de straat. De Brabander gaat van havo-vwo naar de mavo. ‘Ik wilde niet vijf of zes jaar op school zitten, ik wilde banketbakker worden.’ 1997: een dag per week gaat De Brabander naar het ROC in Leiden, vier of vijf dagen werkt hij als leerling-banketbakker bij Roodenrijs in Wateringen. 1999: hij verkast naar Huize van Wely, dé banketbakker in Nederland. 2001: ‘Ik was 21 en werd chef-patissier op Landgoed…

Kleine proefkonijnen Biologische processen in een menselijke cel lijken veel op die van een bacterie. Wetenschappers gebruiken bacteriën daarom veel als onderzoekmodel. E. coli is met afstand de meestgebruikte proef-bacterie. ‘Dat komt doordat ze ontzettend makkelijk te kweken zijn’, vertelt hoogleraar medische microbiologie Jan Maarten van Dijl. ‘Bij de juiste temperatuur verdubbelen ze in twintig minuten in aantal.’ Mede daarom was het in 1997 een van de eerste organismen waarvan biologen het complete genoom in kaart brachten. Van Dijl: ‘De E. coli’s in het lab behoren tot de K-12-stam. Ze zijn genetisch zo aangepast, dat ze niet meer in staat zijn om onze darmen te koloniseren. Ze zijn dus niet gevaarlijk.’ Hoe helpen die bacteriën ons? Door te onderzoeken hoe virussen E. coli’s infecteren, zijn we bijvoorbeeld veel te weten…

Kunnen sterren ook andere kleuren hebben? Jetske Dekker De kleur van sterren varieert. Ze kunnen wit zijn of geel, zoals onze zon, maar ook meer richting rood of oranje gaan, of juist een beetje blauw. Dat is het beste te zien met een telescoop, maar zelfs met het blote oog kun je van sommige heel heldere sterren zien dat hun kleur afwijkt. Het sterrenbeeld Orion bevat bijvoorbeeld een rode ster, Betelgeuze, en een blauwwitte, Rigel. Hoe heter de ster is, hoe blauwachtiger zijn kleur. Hoe koeler, hoe meer hij richting rood gaat. NASA…

Niet te redden HOLLANDSE HOOGTE Hij was wereldberoemd, de witte paardenkastanje in de tuin van het huis waar Anne Frank met haar familie ondergedoken zat. De boom komt een paar keer in haar dagboek voor. Hij is rond 1850 geplant. In 1993 werd houtrot in de stam ontdekt. De gemeente Amsterdam legde 365.000 euro opzij om de boom te onderhouden. In 2005 werd de boomkroon ingekort, zodat hij minder wind ving. Maar toen in 2006 42 procent van het hout verrot bleek, wilde de gemeente de boom toch kappen. Het plan stuitte op bezwaar van de Bomenstichting en buurtbewoners. Zij stelden voor de paardenkastanje te stutten met een driehoek van stalen balken, een constructie van 75.000 euro. Daarmee zou hij nog vijf tot tien jaar kunnen blijven staan. De stalen…

Draai de vaat GETTY IMAGES Is de vaatwasser een recente vinding? Nee, al in 1850 werd het eerste exemplaar bedacht. Hij had wel twee nadelen: je moest hem handmatig bedienen en hij was van hout, waardoor hij niet echt lang meeging. Door aan een hendel te draaien, spoelde water het servies schoon in een ton. Er volgden veel varianten, die allen beloofden huisvrouwen te verlichten van veel werk. Maar pas na de Tweede Wereldoorlog brak de vaatwasser echt door, op elektriciteit. Nu heeft 65 procent van de Nederlandse huishoudens een vaatwasser, bleek in 2016 uit cijfers van waterbedrijfvereniging Vewin.…

Pakkie an, pakkie uit Bij ziekteuitbraken treden er speciale procedures in werking en die kunnen best ver gaan. Neem ebola. Medicijnen zijn er niet voor, patiënten kunnen alleen op eigen kracht overleven. Het is dan vooral zaak om ze goed te verzorgen, zodat hun immuunsysteem zijn werk kan doen. Juist die verzorging is gevaarlijk. Het virus verspreidt zich via lichaamssappen zoals ontlasting, braaksel en bloed. Vlak voordat iemand sterft, is het virus bijzonder besmettelijk. De patiënten moeten afgesloten van de buitenwereld behandeld worden. Ook mensen die een zieke verzorgd hebben of in de buurt zijn geweest van een overledene moet je isoleren. De tijd zal leren of zij besmet zijn of niet. Verpleegkundigen hijsen zich in een beschermend pak voordat ze aan het werk kunnen. Aankleden duurt een kwartier, alle…

Snelste weg naar rugpijn Wat moet je doen als je wél rugpijn wilt krijgen? Hier heb je drie tips. ■ Oud zijn: in Nederland lopen baby’s en peuters zeven procent kans op nek- en rugpijn. Dat loopt op tot 24 procent bij hoogbejaarden. Naarmate je ouder wordt, stijgt de kans op deze klachten steeds verder. ■ Vrouw zijn: in iedere leeftijdscategorie hebben vrouwen meer kans op nek- en rugpijn dan mannen. Vrouwen lopen ongeveer dertig procent meer risico. ■ Te weinig slapen en stress hebben: volgens rugonderzoeker Kieran O’Sullivan van de University of Limerick (Ierland) geven stress en weinig slaap meer kans op rugpijn dan zwaar tillen.…

Opereren? Kijk uit! Driekwart van de hernia’s is voorbij na drie maanden. Blijf je er toch last van hebben? Dan is opereren een optie. De chirurg maakt een snee in je rug, haalt je rugspieren los en verwijdert het uitpuilende deel van de tussenwervelschijf. Dan zou de beknelde zenuw-wortel het weer moeten doen. Helaas lukt het de chirurg niet altijd de zenuw te bevrijden. Heb je echt pech, dan raakt de zenuw door de operatie juist erger beschadigd en kan je been voorgoed verlamd of pijnlijk blijven.…

Geef het op We kunnen ons maar beter terugtrekken uit Zeeland, Groningen en Friesland. Geert van der Meulen van de Technische Universiteit Delft constateert dat in een onderzoek naar scenario’s van extreme zeespiegelstijging. Vooral Zeeland tegen het water verdedigen is prijzig, vanwege het vele water, terwijl het de minst bevolkte provincie van Nederland is. Een ‘Nieuw Nederland’, geconcentreerd rond de Randstad, kan de strijd tegen het water makkelijker volhouden, berekende Van der Meulen. ‘Ik heb gekeken: waar kunnen we de kustlijn behouden en waar is een meer dynamische grens nodig tussen land en water? Uit Zeeland, Groningen en Friesland kunnen we ons het makkelijkste terugtrekken.’ Hij weet niet of zijn scenario nodig zal zijn, maar wil wel dat we er serieus over nadenken. ‘In het verleden is er altijd een…

Zoutelande Al bouwen we een ondoordringbare dijk om ons land, water laat zich niet zomaar tegenhouden, vertelt Marjolijn Haasnoot van Deltares. ‘Door de druk komt water uit de ondergrond omhoog.’ Als het zeewater meters hoger staat dan onze polders, komt er grondwater omhoog borrelen. Dat water kunnen we weghozen als in een schip, maar het overtollige water is zout. Dat kan desastreus zijn voor ons drinkwater en de landbouw. Het probleem speelt al, maar rivierwater biedt nog genoeg ‘doorspoelwater’ om onze bodem zoet te houden. Met een hogere zeespiegel is steeds meer rivierwater nodig om het zout weg te spoelen. Dat kan alleen als de rivieren zelf zoet blijven. Bij een stijgende zeespiegel dringt zout water juist steeds verder landinwaarts binnen. Dat vormt een extra reden om de rivieren van…

Vroeg oud Het is misschien wel Nederlands mooiste Deltawerk, de Maeslantkering. Maar het kunststukje kan weleens vervroegd met pensioen worden gestuurd. Bij de bouw van de twee waterdeuren voor Rotterdam in 1997 is wel rekening gehouden met zeespiegelstijging, maar niet met een stevige versnelling daarvan. Tot nu toe is de kering tweemaal gesloten wegens storm. Als de zeespiegel behoorlijk stijgt, moet hij veel vaker dicht. Dat is niet alleen lastig voor de scheepvaart, maar ook link: het rivierwater moet wel weg kunnen. Als de kering dicht is bij hoge rivierstanden, kan het achterland in moeilijkheden komen. De kans daarop neemt toe naarmate de kering vaker dicht is. Als de zeespiegelstijging versnelt, moet de kering mogelijk eerder vervangen worden. Dan wordt het zoeken naar een oplossing die wel op grotere stijgingen…

Schedelmeten zegt niets Hoe groter het hoofd, hoe groter het brein en hoe intelligenter de mens. Deze misvatting zette antropologen in het verleden aan het schedelmeten. Met een meetlint trokken ze de koloniën in. Hun meetresultaten vormden de basis voor quasi-wetenschappelijke, racistische theorieën over de superioriteit van de westerse mens. Hoewel nazipraktijken in de Tweede Wereldoorlog het schedel-meten definitief in een kwaad daglicht zetten, gebeurde het ook na WO II nog in Nederland. In Elburg vond in de jaren vijftig een bevolkingsonderzoek plaats, waarbij ook de hoofdomtrek gemeten werd. Dit zou niet alleen iets zeggen over de fysieke, maar ook over de geestelijke conditie van Elburgers. Nu weten we dat verschillen in breinvolume niet per se iets zeggen over intelligentieverschillen.…

Heb jij een ‘bore-out’? Is jouw werk misschien te saai? Bekijk deze stellingen uit de Dutch Boredom Scale, gemaakt door de Universiteit Utrecht (2012), waarmee psychologen kunnen toetsen hoe verveeld mensen zijn op hun werk. Ben je het eens met al deze stellingen? Dan ligt er wellicht een bore-out op de loer. Het is dan misschien tijd om eens aan je baas te vragen of hij geen interessanter werk voor je heeft. • Op mijn werk gaat de tijd heel langzaam voorbij. • Op mijn werk gebruik ik mijn tijd niet doelgericht. • Op mijn werk voel ik me rusteloos. • Tijdens mijn werk dagdroom ik. • Het lijkt alsof er nooit een einde komt aan mijn werkdag. • Ik doe veel andere dingen onder werktijd. • Op mijn werk…

Waarom worden kleine honden ouder dan grote? Martin GETTY IMAGES Grote honden worden doorgaans minder oud dan kleine. Best gek als je kijkt naar wilde dieren: in het wild worden grote dieren, zoals de olifant, juist ouder dan kleine, zoals de rat. Maar dan heb je het over verschillende soorten, en grote en kleine honden zijn wel van één soort. Waarschijnlijk komt het door de manier waarop mensen ze door de eeuwen heen gefokt hebben. Honden als de Deense dog worden onnatuurlijk snel groot, binnen een jaar zijn het massieve beesten. Dat is zo snel, dat het lichaam het eigenlijk niet op een gezonde manier bij kan houden. De dieren krijgen snel last van hun spieren en botten, en ook de rest van hun lichaam veroudert sneller. Dat maakt ze…

Waarom stoppen we met groeien op een bepaalde leeftijd? A. Blom Dat heeft met hormonale veranderingen te maken. In de uiteinden van de botten zitten zogeheten groeischijven. Dat zijn schijven van kraakbeen waar meer kraakbeen wordt aangemaakt dat vervolgens wordt omgezet in hard bot. Hierdoor worden je botten langer en groei je in de lengte. Tijdens de puberteit zorgen je geslachtshormonen ervoor dat de hypofyse in je hersenen meer groeihormoon gaat uitscheiden. Hierdoor versnelt de aanmaak van nieuwe kraakbeencellen in de groeischijven en er ontstaat een groeispurt. Maar diezelfde geslachtshormonen maken ook dat je uiteindelijk stopt met groeien. Ze zorgen dat kraakbeencellen sneller in uitgerijpte cellen veranderen die zich niet meer delen. De groeischijven worden zo steeds kleiner. Als ze helemaal verbeend zijn, kunnen je botten niet meer in de…

Moet je samenwonen als je bent getrouwd? Henny GETTY IMAGES Tot het jaar 2000 wel. Er stond in het Burgerlijk Wetboek dat ‘echtgenoten jegens elkander tot samenwoning verplicht zijn’. Zelfs met een geregistreerd partnerschap had je je daaraan te houden, al stonden er al jaren geen sancties meer op. In 2000 werd het huwelijksrecht gemoderniseerd en diende toenmalig staatssecretaris van Justitie Job Cohen een succesvol wetsvoorstel in om de passage te verwijderen. Sindsdien kun je trouwen en toch gescheiden blijven wonen. V&A FLITS • Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft twintig procent van de alleenstaanden een latrelatie. • Zestig procent van de latters kiest voor een latrelatie om hun vrijheid te behouden. • Tweederde van de latters wil uiteindelijk wel samenwonen.…

Is een zwart gat echt een gat? Jouri MARK GARLICK/SCIENCE PHOTO/GETTY Anders dan de naam doet vermoeden is een zwart gat geen gat. Het is een object, maar wel een erg compact object: een heel grote hoeveelheid materie die samengepakt is op een kleine plek. De zwaartekracht is er zo groot dat niets ervan kan ontsnappen, ook geen licht. Zwart is het dus wel. En je zou er ook in kunnen vallen, net als in een gat. V&A FLITS • Het dichtstbijzijnde zwarte gat is (voor zover bekend) V616 Monocerotis, op een afstand van zo’n 3000 lichtjaar. • V616 Monocerotis heeft negen tot dertien keer de massa van de zon. • De meeste sterrenstelsels, ook ons melkwegstelsel, hebben een super-zwaar zwart gat in het midden.…

Beperkte vrijheid Leuk, die vrije meningsuiting, maar er zijn grenzen. In Nederland zijn dat de volgende: ■ Onjuistheden verkondigen om iemand door het slijk te halen is niet toegestaan. Je mag iemand bijvoorbeeld niet zomaar van ontucht met kinderen beschuldigen. Dat is smaad. Als je zelf ook wel weet dat je beschuldiging niet klopt, is de straf zwaarder. Dan is er sprake van laster. ■ (Groeps)belediging is een krenkende uiting die de eer en goede naam aantast. Dat klinkt vrij algemeen en dat is het ook. Maar het verbod wordt afgewogen tegen de vrijheid van meningsuiting. Genadeloos beledigen zonder ander doel is niet toegestaan. Maar een cabaretier mag best venijnige grapjes maken, ook als die zeer kwetsend zijn. ■ Haatzaaien is het oproepen tot haat of onverdraagzaamheid tegen een groep,…

Opwarming nekt boom Bomen hebben het niet gemakkelijk de laatste jaren. Dat komt door het klimaat dat opwarmt. In de vochtige tropen leggen bomen tegenwoordig twee keer zo snel het loodje als 35 jaar geleden. Dat blijkt uit een onderzoek van onder andere het Pacific Northwest National Laboratory (VS) uit 2018. Doordat het warmer wordt, kunnen bomen niet zo goed koolstofdioxide opnemen. Die stof hebben ze nodig om te groeien. Ook hebben ze door de hitte meer last van uitdroging. Een onderzoek van de City University of New York (2018) in meer noordelijke regionen van de aardbol, laat zien dat ook daar bomen last hebben van de klimaatverandering. Daar wordt de isolerende laag sneeuw die ’s winters valt steeds dunner. De bodem bevriest dan eerder en vorst tast de wortels…

Was het mee Leuk, een schone vaat, maar je kunt nog veel meer doen met je vaatwasser. ■ In een vaatwasser kun je ook groenten wassen. Zijn je aardappelen wat zanderig? Draai ze een rondje mee in de vaatwasser. Volgens andere (niet gecheckte) bronnen worden avocado’s ook sneller rijp door een wasbeurt in de vaatwasser. ■ Ben je nog avontuurlijker ingesteld, dan is vaatwaskoken een ideetje. Zalm, groenten en eieren kunnen prima gegaard worden in het apparaat. De temperatuur ligt rond de 75 graden, dus de kooktijd is wel wat langer dan in een pan. En je doet er goed aan je eten stevig in te pakken, anders moet je de zalmsteak uit het filter pulken. ■ De vaatwasser krijgt meer schoon dan alleen borden en glazen: van kinderspeelgoed tot…

Koele prik Een vaccinatiecampagne uitvoeren in afgelegen gebied is een hele operatie. Om te beginnen moeten artsen die op pad gaan met beschermende vaccins de bevolking goed uitleggen wat ze doen. En de inentingen moeten vaak koud blijven, anders verliezen ze hun werkzaamheid. Koelinstallaties van een kliniek moeten dan ook op een betrouwbaar stroomnet draaien. Voor het transport van de vaccins zijn naast vervoersmiddelen ook koelboxen en icepacks nodig. Onderweg wordt de temperatuur van de vaccins gemonitord. Voor een grote campagne is het een hele klus om te zorgen voor genoeg koelmaterialen. Komen de medici terug in de kliniek, dan is het zaak de gebruikte icepacks op tijd te drogen voordat ze weer de koeling in kunnen.…

KORT NASA ■ MILIEU De oceanen verkleuren De komende eeuw wordt het oceaanwater op veel plekken blauwer. Op andere plekken wordt het juist groener. Dat voorspellen onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology (VS). De oorzaak: fytoplankton. Dat reflecteert groen licht. Water met veel fytoplankton lijkt daardoor groener. De wetenschappers vermoeden dat door de opwarming van de aarde fytoplankton zal verdwijnen in blauwe tropische zeeën. Het water wordt er daardoor nog blauwer. In de oceanen rondom de polen zullen verschillende soorten fytoplankton zich juist beter thuis gaan voelen. Daar wordt het water groener. Die verkleuringen zijn vooral goed te zien op satellietbeelden. Die beelden kunnen zo verklappen hoe het met de oceanen gaat. DOOR DE BOCIIT • Fytoplankton doet aan fotosynthese: de organismen maken gebruik van de zon om energie…

De uitvinder van veganisme De Britse leraar en wandelgids Donald Watson (1910-2005) was de eerste die zich ‘veganist’ noemde. Hij groeide als kind op in de fabrieksstad Mexborough en maakte graag uitstapjes naar de boerderij van zijn oom. Daar waren veel lieve varkens, kippen en koeien. Toen hij zag hoe een van die leuke varkens werd geslacht, besloot Watson nooit meer vlees te eten. Nadat hij zich als dertiger verdiept had in de melkindustrie, was ook de behoefte aan zuivel nuttigen compleet verdwenen. In 1944 richtte hij de Vegan Society op. Watson zag veganisme als een logisch vervolg op vegetarisme.…

LEZEN QUEST KIEST BOEKEN Elke maand zoekt Quest de boeiendste boeken voor je uit. Wat mag je niet missen? Mark Traa Oeps! Soms hebben goedbedoelde maatregelen en uitvindingen onbedoelde gevolgen. Een antiterrorismemaatregel leidde bijvoorbeeld tot een rattenplaag in de Franse hoofdstad Parijs, en slimme auto’s rijden vaker schade dan ouderwetse bolides. Twintig gevallen van ‘oeps’ op een rij. Dat was niet de bedoeling, Maarten Reijnders (Het Spectrum, € 17,50) = Het isgelijkteken is het favoriete wiskundige symbool van Robbert Dijkgraaf. Het verbindt twee werelden, en dat wil de natuurkundige in dit boek ook doen in een aantal essays. Die maken duidelijk dat wetenschap belangrijk is voor ons alledaagse leven. Het isgelijkteken, Robbert Dijkgraaf (Prometheus, € 19,99) Tuintaferelen De natuur begint in je eigen tuin. Daar gaan opmerkelijke verschijnselen…

VERDER IN DE VOLGENDE QUEST: ■ Hoe lang duurt het voor je een computer kunt aansluiten op je brein voor wat extra hersencapaciteit, of om spullen in huis te kunnen besturen? ■ Een zeeslag tegen de Engelsen in 1781, die het einde betekende van Nederland als dé grote zeehandelsnatie, werd gevierd als een grote zege. ■ Als je in de beginjaren Apple-aandelen had gekocht in plaats van Apple-computers, was je nu miljonair. En meer beleggingstips achteraf. VANWEGE DE ACTUALITEIT OF VANWEGE ANDERE OMSTANDIGHEDEN MOETEN WE SOMS BESLUITEN OM ONDERWERPEN TE SCHRAPPEN OF UIT TE STELLEN.…