Inhoudsopgave van Editie 2 - 2019 - Quest

IN HET WILD Ed Oomen zag deze paddenstoel uit de boom steken. Op internet vond hij er een die hier veel op lijkt. ‘Op internet is het een gele trilzwam, maar die is slechts één tot vijf centimeter groot. Deze is zeker twintig centimeter! Is dit een variant of heel iets anders?’ Dat laatste. De paddenstoel die je fotografeerde, is niet verwant aan de gele trilzwam. Het is een zwavelzwam, ofwel Laetiporus sulphureus, zegt Hans Adema van Naturalis. ‘Dat is een parasiet van diverse soorten loofbomen, met een voorkeur voor eik, wilg en populier. De zwam veroorzaakt bruinrot. Daarbij valt het hout in droge vierkante stukjes uiteen. Vooral het kernhout binnenin de boom wordt aangetast. Omdat niet ieder jaar vruchtlichamen verschijnen, kan dit heel gevaarlijke situaties opleveren. Bij windstil weer…

Ingrediënten gezocht H. PNIOK Voor kernfusie zijn deuterium en tritium nodig. Dit zijn verschillende vormen van het waterstof-molecuul, met respectievelijk één of twee neutronen in de kern. Die fuseren makkelijker dan gewoon waterstof, maar zijn ook lastiger te maken. Deuterium vind je in kleine hoeveelheden in zeewater en kan vrij makkelijk gewonnen worden. Maar tritium komt niet voor in de natuur, het is een restproduct van kernreacties. Maar het is onhandig als kernfusie kernsplitsing vereist. Er is wel een voordeel, vertelt fusiewetenschapper Jaap van der Laan van ITER. Bij kernfusie komt een neutron vrij, dat weer nieuw tritium kan vormen. ‘Als we het neutron dat vrijkomt kunnen omzetten in tritium, dan hebben we een gesloten cyclus.’ Honderd procent recycling gaat niet lukken, maar kernfusie over langere tijd zou dan veel…

Geluk tussen je oren Voel jij je een mazzelaar of juist een pechvogel? Dat heeft alles met je persoonlijkheid te maken. Psycholoog Richard Wiseman van de University of Hertfordshire (VK) doet onderzoek naar geluk. In zijn boek The Luck Factor (2003) beschrijft hij een eigen studie onder duizend mensen die zichzelf óf als uitzonderlijke geluksvogels beschouwden óf als enorme pechvogels. Het verschil zit vooral in psychologische trekjes, concludeert Wiseman. Zo stonden de zelfbenoemde bofkonten vrij relaxed in het leven. Daardoor konden ze zich beter focussen op belangrijke zaken, zoals een zakelijk buitenkansje. Pechvogels waren minder ontspannen en maakten zich over van alles druk. Daardoor verloren ze gunstige kansen uit het oog. Een ander verschil: de geluksvogels gingen meer op hun intuïtie af als ze een beslissing namen, terwijl pechvogels (te)…

Help, de taal sterft! Wat nu precies een taal is en wat een dialect, is lastig te bepalen. Maar dat veel talen op uitsterven staan, is volgens taalkundigen wel zeker. Meer dan de helft van de 7000 levende talen wordt bedreigd. Dat stelt onder meer de Universiteit van Amsterdam in een overzichtsstudie van eind 2018. 600 talen staan al op het randje van de dood: alleen bejaarden gebruiken ze nog. Als zij sterven, sterft de taal met hen. In 2011 meldden media van over de hele wereld dat de laatste sprekers van het Ayapaneco niet meer met elkaar praatten. Die twee bejaarde Mexicanen hadden ruzie. Volgens een Franse studie uit 2017 was de situatie een tikje minder erg: er waren niet twee, maar vijftien sprekers van het Ayapaneco over. Maar…

MASTER CLASS Toverhacks Ethisch hacker Inti De Ceukelaire kraakt elke computer. Zo sneakte hij de klantenservice van grote bedrijven binnen en nam van daaruit hun Facebook- en Twitteraccounts over. Maar hij mag ook Donald Trump graag op de korrel nemen. TEKST: PAUL SERAIL FOTOGRAFIE: CORNÉ VAN DER STELT ‘De meeste van mijn hacks zijn bedacht onder de douche’ 'Er is geen boek waarin staat hoe je moet hacken. Ik probeer totaal nieuwe manieren te verzinnen om binnen te komen in een computersysteem. Het is een creatieve sport. Ik maak veel schetsen. Stel: ik wil de klantgegevens van een bedrijf hebben. Op welke mogelijke manieren is het bedrijf verbonden met het internet? Welke systemen verwerken de klantgegevens? Hoe kom ik daar binnen? ‘Wat als’ is de belangrijkste vraag die je moet…

Morele code Waarom is het moeilijk om een robot zo te programmeren dat het nooit zal ingaan tegen menselijke waarden en belangen? Informaticus Stuart Russell, pionier op het gebied van kunstmatige intelligentie, vergelijkt dit probleem met het verhaal van koning Midas uit de Griekse mythologie. Toen Midas wenste dat alles wat hij aanraakte in goud zou veranderen, was het zijn doel om heel rijk te worden. Om ook zijn eten en zelfs zijn geliefde dochter in een grote klomp goud te veranderen, was nooit zijn bedoeling geweest. Met kunstmatige intelligentie lopen we tegen hetzelfde probleem aan: hoe zorgen we ervoor dat een robot doet wat we willen, zonder dat hij schade toebrengt aan mensen in zijn pogingen om zijn opdrachten uit te voeren?…

V & A Waarom is plassen soms zo moeilijk als er iemand in de buurt is? In gemiddeld vijf tot acht plasbeurten op een dag loos je tot wel twee liter urine. Maar niet bij iedereen gaat dat altijd vanzelf. TEKST: FREEK SCHUELER GETTY Gulp open, niemand in de buurt. Je probeert te ontspannen, maar voetstappen op de gang komen ras dichterbij. Je hartslag stijgt en precies waarvoor je vreest, gebeurt: de deur vliegt open en de persoon die binnenkomt kiest uitgerekend het urinoir naast dat van jou. Vergeet dat plassen maar. Nog even de handen wassen voor de vorm. Volgende keer beter. Psychologen van de Rutgers University (VS) vroegen in de jaren vijftig 1400 studenten naar hun ervaringen met plassen in openbare wc’s. Ruim veertien procent gaf aan soms…

Slapen en bewusteloos zijn: wat is het verschil? Job Veen SHUTTERSTOCK Iemand die slaapt, kun je wakker maken. Bij iemand die bewusteloos is kun je doen wat je wilt, schudden, schreeuwen, een plens water gooien, het zal diegene niet bij bewustzijn brengen. Wat het verschil is in het brein, is veel lastiger te zeggen. Er zijn verschillende slaapfases met diverse soorten breinactiviteit. Er zijn bovendien meerdere redenen waarom iemand bewusteloos kan raken. Je kunt een klap op je hoofd hebben gekregen, onder narcose zijn, of misschien hebben je hersenen te weinig zuurstof gekregen. Feit is dat wetenschappers gewoon nog niet precies weten wat er in het brein gebeurt bij iemand die bewusteloos is.…

Spring kist Op een drukke oktoberzondag stijgt bij Nationaal Paracentrum Teuge zestien keer een Cessna Grand Caravan op. Oorspronkelijk was het een vrachtvliegtuig, legt vlieger Bryan Meijers uit. In Teuge staat nog zo’n omgebouwd toestel, dus er kan nog vaker worden gesprongen op een dag. ■ Een zakenman kocht het toestel in 2001. Hij liet er leren stoelen en een muziekinstallatie in bouwen. En ramen. ■ Na aankoop door de parachutisten maakten de leren stoelen plaats voor twee lage banken over de lengte van het toestel. De passagiers zitten in twee lange rijen tussen elkaars benen. ■ Lichten in de cabine geven aan dat er van de piloot gesprongen mag worden. ■ De naar buiten openslaande deur is vervangen door een rolluik dat tijdens de vlucht open kan. ■ Aan…

Vouwen voor gevorderden Vrijevalspringers trekken aan het eind van de val een kleine parachute tevoorschijn. Die pilot vangt wind, vouwt uit en trekt een sluitpin los. Daarop komt de hoofdparachute naar buiten. Het opvouwen van de parachute doe je in het begin niet zelf. Daar moet je een cursus voor volgen. Iets mis met het scherm? Dan heb je altijd nog de reserveparachute. Die is hetzelfde als de hoofdparachute, maar met meer zorg opgevouwen. Voordat je dat zelf mag doen, ben je een hoop ervaring en een opleiding verder. Elke zes maanden wordt een reserveparachute door een erkende rigger geopend, geïnspecteerd en opgevouwen.…

Creatieve boost Wil je creatiever denken? Ook daarvoor kun je een meditatiesessie proberen. Tien minuten is al genoeg. Dat ontdekten onderzoekers van de Erasmus Universiteit in 2017. Ze lieten drie groepen proefpersonen brainstormen over wat je allemaal met een drone zou kunnen doen. De eerste groep deed eerst tien minuten een geleide meditatie. De tweede groep deed een nepmeditatie. Ze kregen de instructie hun gedachten af te laten dwalen. De derde groep begon meteen te brainstormen. De mediterende groep kwam met veel uiteenlopender en gekkere ideeën dan de andere groepen. Het mediteren had ook andere effecten. De mediterende proefpersonen waren achteraf minder rusteloos, nerveus en geïrriteerd dan daarvoor.…

Mobiel bereikbaar Houd je van bellen, dan kun je Apache-piloot worden. Ook die staat constant in contact met anderen in de omgeving, vertelt piloot Diego. No comms, no bombs: zonder communicatie komt er ook geen aanval. Dat begint al met de andere vlieger die in de helikopter zit. De piloten moeten alles pratend via koptelefoons oplossen, want ze zien elkaar niet: ze zitten achter elkaar met een kogelwerend tussenschot. Ondertussen dient de JTAC op de grond via de radio zijn verzoekjes in. Over een andere radio wordt gesproken met de wingman, een tweede Apache in het gebied. En op radio drie zit de luchtverkeersleiding. Alle gesprekken komen door elkaar heen binnen, zegt Diego. ‘Het is alsof je in een kamer staat waar mensen door elkaar heen praten.’ Als vlieger moet…

Bom op bestelling De JTAC geeft niet alleen aan een vlieger door waar de vijand zit, maar ook hoe die bestookt moet worden. Daarvoor zijn nogal wat opties. ■ Een Apachehelikopter kan kiezen voor zijn boordkanon. Dat schiet explosieve kogels af, als vliegende handgranaten, tot op vier kilometer afstand. ■ Apaches kunnen ook lasergeleide raketten afvuren. Ze vliegen af op een laserpunt. Die kan vanaf de grond met een grote laserpen op het doel gericht worden, maar ook de Apache zelf kan het laserlicht schijnen. ■ F-16’s hebben een heel assortiment aan bommen in huis, van kleintjes tot het serieuze vuurwerk. Dat laatste klinkt misschien aantrekkelijk: altijd raak. Maar een 500-ponder veroorzaakt schade in een straal van zo’n 300 meter. Die enorme vernietigingskracht kan met troepen dichtbij of op een…

ONMOGELIJK ONDERZOEK ALS ETHISCHE, PRAKTISCHE OF ANDERE OBSTAKELS NIET ZOUDEN BESTAAN, WELKE EXPERIMENTEN ZOUDEN WETENSCHAPPERS DAN DOLGRAAG EENS UITVOEREN? Beuken op de dijk AFLEVERING 22: BAS BORSJE ONDERZOEKT NATUURLIJKE KUSTVERDEDIGING AAN DE UNIVERSITEIT TWENTE. Welk experiment zou je willen uitvoeren? ‘In ons onderzoek kijken we hoe groot de invloed is van klimaatverandering op de kracht van de golven die tegen onze dijken botsen. We weten dat door klimaatverandering de zeespiegel stijgt, dat het meer gaat stormen en de golven waarschijnlijk hoger worden. We weten dat begroeid land tussen water en dijk goed in staat is om golven te remmen. Dat zien we ook bij de grote wetlands in het zuiden van Amerika, waar de dreiging van orkanen groot is. Maar het probleem is: iedereen is op zoek naar ruimte, dus…

Vieze kakkerlak! Nog voor we het woord ‘kakkerlak’ gebruikten voor het beest, was het al een scheldwoord. In toneelteksten uit 1600 wordt met een ‘kackerlack’ een praatjesmaker of opschepper bedoeld. Het woord komt van ‘kakken’ (poepen) en ‘lacker’ (praatjesmaker). In de zeventiende eeuw gingen we de term ook voor de insecten gebruiken. Het Portugese ‘cacalacca’, waar het woord voor het insect vandaan kwam, werd in de volkstaal al snel veranderd in het woord dat we toch al kenden: ‘kackerlack’.…

VRIENDEN VAN QUEST Op deze plek besteden we aandacht aan instellingen en bedrijven waar we mee samenwerken. Spijkergoed We hebben allemaal zo’n zes spijkerbroeken in de kast. En daar draag je er waarschijnlijk maar een stuk of vijf van, omdat de zesde net niet past, of niet meer het model heeft dat van nu is. Jammer, want spijkerbroeken zijn behoorlijk milieuvervuilend. Zo wordt er bij de productie van één broek wel 7000 liter water gebruikt. Een spijkerbroek is gemaakt van katoen. En dat kan alleen verf opnemen als er veel water aan wordt toegevoegd. Die speciale katoenverf bevat bovendien de nodige schadelijke stoffen, die via die vele liters water in het milieu terechtkomen. Ook niet fijn. De Japanse kledinggigant Uniqlo heeft er een oplossing voor bedacht: minder water gebruiken. Haar…

februari 2019, jaargang 16 Geluksvogel Geluk zit deels tussen de oren, lees je op pagina 20 van dit nummer. Het verschil tussen pech- en geluksvogels blijkt hem vooral in psychologische trekjes te zitten. Geluksvogels zien ook van nare gebeurtenissen eerder de positieve kant. Voor de positivo-perceptie is het volgens mij ook gunstig om een slecht geheugen te hebben. Het mijne is om te huilen. Mijn brein lijkt alleen leuke dingen te onthouden. Daardoor kan ik mezelf steeds opnieuw vol overgave in avonturen storten en durf ik risico’s te nemen, zonder dat ik me zorgen maak of het wel goed afloopt. Mislukkingen herinner ik me toch niet (als zodanig). Waarom ik zo’n slecht geheugen heb, weet ik niet. Ik denk weleens dat mijn destijds nog ongeschonden tienerbrein te veel te verduren…

Blijven proberen In 2035 is het zover. Dan gaat het écht gebeuren met kernfusie. Maar kennen we die kreet niet ergens van? Kernfusie vormt al decennia een grote belofte. ■ In 1952 vond de eerste kernfusie op aarde plaats: de VS testten een waterstofbom, waarin waterstofmoleculen samensmolten tot helium. Nu moest die reactie alleen nog onder controle worden gebracht. ■ ‘Vergis U niet. De atoom-toekomst is niet ver meer weg’, benadrukte een deskundige in 1957 in De Telegraaf. Het artikel was nogal optimistisch. ‘Onze kinderen zullen een tijd kennen waarin het energieprobleem geen probleem meer is, omdat elektrische stroom verkregen uit kernsplijting of kernfusie, spotgoedkoop zal zijn en in ongelimiteerde hoeveelheden ter beschikking zal staan.’ ■ Drie jaar later leek het die kant op te gaan. Toen schreef de Volkskrant…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? SHUTTERSTOCK ‘Het is verstandig om multivitamines te slikken’ Vitamines zijn gezond. Als er heel veel van in een pilletje zitten is dat extra gezond, zou je denken. De schappen van de drogist staan dan ook vol vitaminesupplementen. Maar doe je er echt goed aan om die pillen dagelijks te slikken? Zit er iets in? Een vitaminetekort kan desastreus uitpakken. Je tanden kunnen uitvallen, je kunt hartproblemen krijgen of zelfs blind worden. De verhalen over zeelieden die stierven aan scheurbuik zijn overbekend. Maar om zo’n tekort op te lopen, zou je wel gruwelijk je best moeten doen. Vitamines zitten in vrijwel alles wat je eet.…

Kraak als Kardashian Krakende klinkers zijn een nieuwe taaltrend. Taalkundigen noemen het verschijnsel vocal fry. Vrij vertaald betekent dat: braden met je stem. Deze klinkerkraak klinkt een beetje als het spetteren van vet in een koekenpan. Je hoort het vooral wanneer toonhoogte aan het einde van een zin naar beneden gaat. De klinkers klinken wat lager, zachter en krakeriger. En het zijn vooral jonge vrouwen die het doen. In Amerika hebben taalkundigen vocal fry al langer in het vizier. Kim Kardashian geldt daar als het boegbeeld der ‘vocal fryers’. In Nederland en Vlaanderen merkten taalkundigen de trend rond 2015 voor het eerst op. Onderzoeker Marc van Oostendorp van het Meertens Instituut signaleerde de kraakklinkers bij YouTubester Teske de Schepper. Zij schreef onder Van Oostendorps video: ‘Ik heb dit nooit bewust…

Hap slik weg Niet elk gebit is bedoeld om mee te kauwen. Een slang, bijvoorbeeld, gebruikt zijn tanden vooral om zijn prooi mee te grijpen. Maar kauwen vindt hij nergens voor nodig. Meterslange slangen zoals de netpython schrokken hele schapen, krokodillen en zelfs mensen (helaas overkwam het een 52-jarige vrouw uit Indonesië in 2018) in een keer naar binnen. En dan hoeven ze alleen maar een week of wat te wachten tot de verteringssappen hun werk hebben gedaan. Onderzoekers van de University of Alabama (VS) maakten in 2015 een reeks röntgenfoto’s van een Birmese python die een alligator naar binnen had gewerkt. Na zeven dagen was het beest volledig opgelost.…

Wie is Inti De Ceukelaire? 14 mei 1995: ‘in het wondermooie Aalst’ wordt Inti De Ceukelaire geboren. ‘Ik speel graag vals. Vooral als ik de regels creatief kan omzeilen. De truc is dat mensen niet merken dat ik valsspeel. Ik win gewoon altijd.’ 2011: als eerste ter wereld slaagt De Ceukelaire erin zijn Playstation te hacken. ‘Ik wilde Mario spelen, maar dat kon alleen als iemand zo’n Play-Station zou jailbreaken.’ 2011-2012: Google zet een programma voor hackers op. ‘Het was kerstvakantie, dus ik dacht: ik ga proberen of ik een lekske kan vinden bij Google.’ De derde dag heeft De Ceukelaire beet. Hij krijgt honderd dollar voor zijn melding. ‘Daarvan kon ik veel pintjes kopen en dat heb ik ook meteen gedaan.’ 2012: De Ceukelaire begint zijn favoriete websites te…

Natuur neemt het weer over Hoe zou het de aarde verder vergaan als alle mensen vandaag of morgen plots zouden omvallen? Dat onderzocht schrijver Alan Weisman in zijn boek The World Without Us (2007) met hulp van verschillende experts. Wat hij vond? In het jaar dat volgt op ons uitsterven, gaan ook de hoofd- en schaamluizen allemaal dood. Na een jaar of honderd is de olifanten-populatie gegroeid met een factor twintig, doordat niemand het meer heeft gemunt op hun ivoor. Binnen 500 jaar zullen woonwijken veranderen in dichtbegroeide bossen, en het CO2-gehalte zal na ons vertrek weer neutraliseren. Na zo’n 100.000 jaar is dat weer ongeveer terug bij het niveau van de tijd voordat mensen de aarde begonnen te vervuilen. Radioactief afval, bronzen beelden, plastic en Mount Rushmore (VS), met…

Plaspraat SHUTTERSTOCK Dankzij plassen raakt je lichaam afvalstoffen kwijt. Dat weet iedereen. Maar ken je ook deze pieswijsheden? ■ Je lichaam maakt per dag 180 liter voorurine. Dat bestaat grotendeels uit water, dat weer wordt opgenomen door je nieren. Daardoor blijft er ongeveer anderhalve liter urine over. ■ Het drinken van urine is een oud Chinees gebruik dat genezend zou werken, maar er is geen wetenschappelijk bewijs voor de vermeende genezende werking. Ook is je plas erg zout. Het zal dus niet tegen de dorst helpen. ■ Asparagusinezuur beschermt asperges tegen schimmels en bacteriën. Het zuur zorgt waarschijnlijk ook voor de smerige urinelucht nadat je asperges hebt gegeten.…

Waarom zijn er zo veel uitdrukkingen met ‘Dutch’ in het Engels? Wim Weustink SHUTTERSTOCK De exacte herkomst van deze uitdrukkingen is moeilijk te achterhalen. Maar wat zeker meespeelt, is de vroegere rivaliteit tussen Nederland en Engeland. De landen waren in de zeventiende eeuw elkaars grote concurrenten op zee. In de tweede helft van die eeuw voerden we drie oorlogen tegen elkaar uit. De Engelsen hadden destijds dus niet zoveel op met de Nederlanders. Uitdrukkingen als Dutch courage (dronkenmansmoed) en Dutch widow (prostituee) stammen bijna zeker uit die tijd. Maar in de loop der tijd ging Dutch ook zijn eigen leven leiden. Het werd zo’n beetje synoniem met alles wat raar, onsympathiek of verkeerd was. Dutch sloeg daarbij trouwens niet altijd op Nederland. Soms ging het ook over de Deutsch, Duitsers…

Waarom moet je altijd plassen van thee? Luc Sweers SHUTTERSTOCK Dat komt door de cafeïne in thee (theïne genoemd). Vaak wordt beweerd dat de vochtafdrijvende werking van cafeïne de boosdoener is, maar dat is niet waar. Cafeïne werkt pas vochtafdrijvend bij grote hoeveelheden. Normaal gesproken krijg je die niet binnen door het drinken van koffie of thee. Dat je vaker moet plassen van dranken met cafeïne, komt doordat de stof het centrale zenuwstelsel stimuleert. Je nieren gaan harder werken en produceren sneller (maar niet méér) urine. Dat je dit effect eerder merkt bij thee dan bij koffie, terwijl daarin juist meer cafeïne zit, komt doordat je vaak grotere koppen thee drinkt. Meer vocht maakt dat er ook meer is om uit te plassen.…

Vliegen met springers Een ervaren piloot mag niet zomaar met een toestel vol parachutisten opstijgen en ze hoog in de lucht naar buiten werken. Na je basisbrevet moet je minimaal 500 vlieguren maken, vertelt Bryan Meijers, chef vlieger van Nationaal Paracentrum Teuge. Daarna moet je een rating halen voor het type Cessna waar het paracentrum mee vliegt. Tenslotte volg je de interne opleiding tot parapiloot. In een minuut of elf klimt het toestel vier kilometer hoog. Je leert waar parachutisten gedropt willen worden, rekening houdend met de wind, zodat ze het landingsveld gemakkelijk halen. Dan zakt de snelheid van zo’n 200 naar 140 kilometer per uur, zodat de parachutisten een beetje comfortabel buiten het vliegtuig kunnen hangen. ‘Gas terug nemen in de lucht is wel even wennen voor piloten’, zegt…

Hoger, hoogst Waar gesprongen wordt, daar sneuvelen records. ■ In 2012 verplaatste de Oostenrijker Felix Baumgartner het record voor hoogste skydive naar de ruimte: hij sprong op een hoogte van 39 kilometer uit zijn capsule. Hij stortte met meer dan 1300 kilometer per uur naar beneden. ■ De Amerikaan Alan Eustace verbrak het record door in 2014 vanaf 41 kilometer te springen. Net als Baumgartner ging hij door de geluidsbarrière, maar hij verbeterde het snelheidsrecord niet. ■ Baumgartner maakte ook ’s werelds laagste basejump: 29 meter, vanaf het Christusbeeld bij Rio de Janeiro. Die stunt is vaker uitgehaald. ■ Zonder parachute kan ook: de Amerikaan Luke Aikins sprong op een hoogte van 7600 meter uit een vliegtuig en landde in een net.…

Ook leuk in de lucht In de speeltuin die ‘lucht’ heet, is van alles mogelijk. Skydiven natuurlijk. En verder? ■ Wie veel ervaring heeft als skydiver, kan eens een wingsuit overwegen. Met dat pak lijk je wel een soort vliegende eekhoorn, zodat je meer meters kunt maken in de lucht. ■ Zweefvliegtuigen worden op het vliegveld in Teuge aan een lange kabel de lucht in getrokken. ■ Op andere vliegvelden trekken lijnen deltavliegers de lucht in. Je hangt onder een grote, dunne vleugel. ■ Ook een parapente kan aan een lijn omhoog. Zo kom je zonder vliegtuig los van de grond met een scherm dat erg op een parachute lijkt. ■ Met een propeller op je rug en een parapente boven je hoofd kun je ook zonder lijn opstijgen. ■…

Jong koppie Mediteren lijkt je hersenen jong te houden. Hersenonderzoekers van de University of California, Los Angeles namen in 2015 de hersenen van ervaren mediteerders onder de loep. Die vergeleken ze met hersenen van niet-mediteerders. Ze keken daarbij naar de grijze stof, die zorgt voor het verwerken van informatie. In beide groepen nam de hoeveelheid grijze stof af, naarmate de eigenaar van het brein ouder was. Maar bij de mediterende mensen ging het brein minder snel achteruit dan bij de anderen. Mediteren lijkt breinveroudering dus te voorkomen, als is het ook goed mogelijk dat mensen met minder snel verouderende hersenen een voorkeur voor mediteren hebben.…

Arendsoog op hoogte Hoe weet een straaljagerpiloot wat er op de grond gebeurt, als hij met duizend kilometer per uur overvliegt? F-16’s maken op grote hoogte cirkels boven het terrein, zegt JTAC-instructeur majoor Erwin. ‘Dat geeft tijd om situational awareness te creëren zonder dreiging.’ Want al hangt het vliegtuig op tien kilometer hoogte, de piloot kan via de digitale kijker in detail meekijken op de grond. ‘Je kunt auto’s herkennen en ziet mensen lopen.’Computers stabiliseren het beeld: ook al raast het vliegtuig over het slagveld, het beeld blijft op één plek hangen. Dat beeld draait hooguit een klein beetje doordat het vliegtuig rondjes maakt. Nadeel is wel dat het beeld zwart-wit is, dus de kleuren van kleding zijn bijvoorbeeld niet van elkaar te onderscheiden. Hulp vanaf de grond blijft dan…

Beneden de baas Wat als het misgaat? Als bommen op de verkeerde plek terechtkomen, is niet degene die ze afvuurde, maar de JTAC op de grond verantwoordelijk. Want hij heeft de taak de juiste locatie door te geven. Om miscommunicatie te voorkomen, zijn er strenge regels, vertelt instructeur majoor Erwin. Via een vaste formule worden de kenmerken van het doel doorgegeven, in een bericht van negen regels. Daarin staat onder meer waar de bom moet vallen, van welk type die is, hoe ver de vriendelijke troepen zitten en vanuit welke richting de aanval moet plaatsvinden. Het lijkt misschien nodeloos tijdverlies om je aan een protocol te houden terwijl je onder vuur ligt, maar het overslaan is volgens Erwin geen optie. ‘De nineliner móét je sturen. Als je bedreven bent, kan…

Knap kunstje SCIENCE PHOTO LIBRARY/ANP Vooruit, kakkerlakken zijn misschien niet de alleraantrekkelijkste beesten. Maar ze zijn wel uitermate fascinerend. Vijf redenen waarom we onder de indruk zouden moeten zijn van kakkerlakken (en wat ze zo hardnekkig maakt). 1. Ze zijn ontzettend snel. Vooral de Amerikaanse kakkerlakken zijn racemonsters. Onderzoekers van de University of California, Berkeley (VS) lieten de beesten over een plaat lopen die beweging meet en namen dat op met een hogesnelheidscamera. Als ze op hun achterste poten rennen, halen de kakkerlakken makkelijk anderhalve meter per seconde. Dat is, vergeleken met hun lichaamslengte, alsof je als mens 300 kilometer per uur rent. 2.Hun exoskelet (het pantser) is erg flexibel. Hierdoor passen kakkerlakken door gaten en kieren ter grootte van een kwart van hun lichaam. Ze maken dan hun lijf…

POST ■ Calorieën In het artikel ‘Dik tevreden’ (Quest 179) staat dat een kaakje 22 calorieën bevat. Dit moet 22 kilocalorieën zijn, dat scheelt een factor duizend! De calorie is een natuurkundige eenheid. Om voor het gemak de ‘k’ weg te laten, is een blunder die ik wel vaker zie. Dan zegt men dat dat in de volksmond ook zo gaat. Gek genoeg wordt deze fout nooit gemaakt als men meters opgeeft in plaats van kilometers. Als ik zeg dat de afstand Amsterdam-Parijs 510 meter is, dan verklaart iedereen mij voor gek. Jan Maarten de Gruijter Meestal schrijven we eerst ‘kilocalorieën (kcal)’ en daarna telkens ‘kcal’. In dit kadertje is dat helaas niet gebeurd. ■ Vliegtuig Leuk artikel in Quest 179 over wat er gebeurt met een vliegtuig tussen het…

Groen voor later Kernfusie wordt soms gepresenteerd als de oplossing voor het klimaatprobleem: we hoeven geen windmolens te bouwen en wachten gewoon tot de veel goedkopere kernfusie klaar is. Juist kernfusiegeleerden geloven daar niet in. Het duurt nog tot zeker 2050 voordat er een centrale is die fusiestroom opwekt. Die zal zeker niet goedkoop zijn, want een centrale bouwen kost miljarden. En als we voor die tijd niet in andere duurzame oplossingen investeren, zijn we te laat, vertelt fusiewetenschapper Jaap van der Laan van ITER. ‘Kernfusie is niet dé oplossing, maar een oplossing, die we niet kunnen laten liggen.’ Dus kernfusie is al te laat? Waren de miljardeninvesteringen dan niet beter besteed geweest aan wind- en zonne-energie? In het laatste geval profiteren we van al bewezen kernfusie: de zon. Maar…

Techniek Achter de schermen bij de sportschoenfabriek Op maat Je snijdt een zool uit en wat leer, naait het aan elkaar en schroeft er eventueel nog wat noppen onder. En klaar is je schoen. Inkoppertje, zou je denken. Maar nee. Achter de sportschoen aan je voeten zit een hoop technologie en onderzoek. ■ TEKST: BERRY OVERVELDE / FOTO'S: ALASTAIR WIPER Koud kunstje Wat test je in een klimaatkamer? Auto’s bijvoorbeeld. Maar ook andere spullen die onder alle omstandigheden goed moeten blijven. Zoals schoenen. In deze klimaatkamer van Adidas worden schoenen aan extreme kou, hitte en vochtigheid blootgesteld. Kunnen ze ertegen? Zonder handen Meer dan 400 miljoen paar schoenen per jaar maken, zoals Adidas, kan natuurlijk niet als al dat schoeisel ambachtelijk met de hand in elkaar wordt gezet. Dat werk wordt…

Taal Dag dialect Dorpsdialecten krijgen het steeds moeilijker. En het Hollands klinkt zelfs door in Brabant en Limburg. Worden streektalen met uitsterven bedreigd? TEKST: FRANK BEIJEN ILLUSTRATIES: MILO ROTTINGHUIS / ART ASSOCIATES Spreken we over een paar decennia allemaal hetzelfde Nederlands? Streektaalonderzoeker Frans Hinskens komt uit een dialectenwonderland. Als kind uit het Limburgse Ubach over Worms zei hij in de jaren zestig ‘wirket’ en ‘lèvet’ (naast het Standaardnederlandse ‘werkte’ en ‘leefde’). In het naastgelegen dorp Nieuwenhagen zeiden ze ‘wirkde’ en ‘lèfde’. Je hoorde meteen wie waar vandaan kwam. Als Hinskens, die taalverandering onderzoekt aan het Meertens Instituut en de Radboud Universiteit, nu terugkeert naar zijn geboortestreek, hoort hij de taalverschillen tussen de inmiddels aan elkaar gegroeide dorpen nauwelijks nog. ‘Bij ouderen soms nog wel, bij jongeren veel minder. Voor…

Taal = dialect + landmacht + marine Het Nederlands heeft drie officieel erkende streektalen: Fries, Nedersaksisch en Limburgs. Waarom geldt dat niet voor bijvoorbeeld het Gronings of Twents? ‘Die dialecten vallen binnen het Nedersaksisch. Dat is een reeks die in het gebied van Groningen tot en met de Achterhoek worden gesproken’, zegt dialectonderzoeker Frans Hinskens van het Meertens Instituut. Taalkundig hebben ze een aantal overeenkomsten. De opvallendste is dat ze een lettergreep zonder klinker toestaan, zoals ‘pak’n’ (‘pakken’). Het Gronings kent ook woorden, een uitspraak en grammatica die verschillen van het Drents of Twents. Dat het Nedersaksisch wel is erkend en het Gronings niet, heeft volgens Hinskens geen taalkundige reden. ‘In de Nedersaksische gebieden dachten ze misschien dat ze samen meer kans maakten op erkenning. Een officiële erkenning heeft meer…

Verantwoord smakken Kauwen heeft ook een aantal voordelen die niks met voedselvertering te maken hebben. 1. Breinbooster Volgens hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder van de Vrije Universiteit Amsterdam, verbetert kauwen je concentratie en geheugen. Volgens Scherder is kauwen te vergelijken met lichte beweging zoals wandelen. Het verhoogt de hartfrequentie en zorgt daarmee voor een betere doorbloeding van het brein. 2. Ontspanningsmiddel Kauw twee weken lang twee keer per dag kauwgom. Die opdracht kregen proefpersonen van een studie van de Tokyo Medical and Dental University in Japan uit 2011. Na deze twee weken bleken zij beter bestand tegen de spanning van een stressvolle taak. 3. Oorwurmbestrijding Door druk op je kauwgom te kauwen, krijg je een irritant nummer makkelijker uit je hoofd. Dat ontdekten wetenschappers van de University of Reading (VK) in…

We zijn er bijna De mens is goed op weg naar de totale vernietiging van alle zoogdieren. We hebben nog slechts zeventien procent te gaan. Met de 7,6 miljard mensen op aarde vormen we een minuscule 0,1 procent van het leven op aarde. Maar we zijn verantwoordelijk voor het uitsterven van 83 procent van de zoogdieren, volgens een Israëlische studie uit 2018. Intussen barsten de stallen uit hun voegen door de enorme aantallen koeien, varkens en kippen die wij fokken. De veeteelt vormt momenteel zestig procent van de zoogdieren, slechts vier procent bestaat uit wilde dieren. De andere 36 procent bestaat uit ons, mensen. De onderzoekers hopen met deze cijfers te laten zien hoe ingrijpend het effect is van het menselijk bestaan op het leven op aarde.…

Verplicht plassen SHUTTERSTOCK Topatleten die een dopingtest moeten ondergaan, kunnen daarbij problemen ondervinden. Zoals de Nederlandse voetballer Jeffrey Bruma, die na een wedstrijd tot half twee ’s nachts moest wachten voordat het lukte om zijn blaas te legen. Maar ook niet-sporters kunnen op hun werk in moeilijkheden komen door hun plasangst. De Amerikaan Joseph Kinneary was kapitein op een schip van het Department of Environmental Protection van de stad New York. In de Verenigde Staten moeten bestuurders van grote vervoermiddelen verplicht drugstests afleggen. Niet gemakkelijk, want hij leed aan plasangst. Toch lukte het hem drie keer de test door te komen (de derde keer duurde het wel twee dagen voordat hij kon plassen). Maar bij de vierde test, in 2002, lukte het hem niet om een potje urine af te…

Aan de lijn Wie wel wil parachutespringen maar geen rol als naar beneden stortende baksteen ambieert, kan de static line-opleiding doen. Daarbij zit de hoofdparachute met een lijn aan het vliegtuig gekoppeld. Op een hoogte van 3500 voet, ongeveer een kilometer, opent de deur van het vliegtuig. De springer laat zich vallen, de lijn trekt strak en haalt de parachute tevoorschijn om tenslotte te ontkoppelen. Dan heb je dus geen vrije val. Mocht het loskoppelen eens mis gaan, dan snijdt de jumpmaster in het vliegtuig snel de lijn door. Want onderaan een vliegtuig bungelen is ook zo wat. Daarna kan de parachutist zich prima redden met zijn reserveparachute. In het Nationaal Paracentrum Teuge is dat nog maar één keer nodig geweest. Zo’n opleiding bestaat uit een dag les op de…

Iéts doen helpt Er is de laatste jaren veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar meditatie. Maar die onderzoeken zijn niet allemaal even sterk. Bij veel studies worden mensen die een meditatie-of mindfulnesstraining volgen, vergeleken met types die niets doen en ook geen behandeling krijgen. Dan zie je al snel een positief effect in de groep die mediteert. Mensen ervaren minder pijn, slapen beter en hebben minder depressieklachten. Maar dat kan ook komen doordat íets doen altijd positief werkt. De aandacht, hoop en motivatie die een behandeling met zich meebrengt, zorgt grotendeels voor dat therapeutisch effect. Dat geldt voor élke behandeling. Bij een kleiner deel van de studies werden mediterende types vergeleken met mensen die een andere behandeling ondergingen, zoals met iemand praten of bij elkaar komen. Het effect van mediteren is…

Lekker in je vel Wat doe jij om goed in je vel te zitten? Dat vroeg zorgverzekeraar Menzis in 2015 aan 1500 Nederlanders. Het leverde uiteenlopende antwoorden op. Mediteren werd ook genoemd. ■85 procent van de mensen geeft complimenten om zichzelf goed te voelen. ■80 procent van de ondervraagden geeft om die reden weleens een knuffel. Voor evenveel mensen helpt het om een rustig plekje te zoeken om zich te kunnen ontspannen. ■ Muziek luisteren helpt 74 procent van ons om wat op te vrolijken. Net zoveel mensen lezen om zich lekker te voelen. ■64 procent voelt zich fijn als ze voor een naaste zorgen. ■55 procent sport om die reden. ■14 procent van de Nederlanders mediteert om beter in zijn vel te zitten.…

KORT PALEONTOLOGIE UNIVERSITY OF TUBINGEN Mensen? Het zijn net neanderthalers Het leven van neanderthalers was gevaarlijk en zat vol met geweld. Zeker vergeleken met dat van Homo sapiens. Tenminste, dat werd altijd gedacht. Maar volgens paleontologen van de Universität Tübingen (Duitsland) deed de mens qua geweld niet onder voor de neanderthaler. Ze vergeleken het aantal verwondingen op een paar honderd schedels van beide soorten. De neanderthaler en de vroege moderne mens bleken even vaak gewond te zijn geraakt. De wonden komen waarschijnlijk door onderling geweld, ongelukken en aanvallen van wilde dieren. KORT DOOR DE BOCHT • De neanderthaler werd lang gezien als de domme ‘neef’ van de moderne mens. • Inmiddels weten we dat de neanderthaler qua intelligentie weinig onderdeed voor Homo sapiens. • De neanderthalers maakten al zelf vuur…

Natuur POLITIE UTRECHT L. CUCARACHA HUISVREDEBREUK Ken de kakkerlak Kakkerlakken zijn niet giftig. Ze bijten niet, en ze dragen geen nare ziektes als malaria of Lyme. Toch walgen we van ze. Waarom? En zijn ze echt zo verschrikkelijk? TEKST: ANNE VEGTERLO SHUTTERSTOCK Waarom zijn we bang voor kakkerlakken? Nog suf van de slaap schuifel je naar de badkamer. Als je het licht aandoet schrik je. Schoot daar iets weg? Muisstil luister je even. Niks. Je haalt je schouders op en stapt de douche in: het zal wel je verbeelding zijn. Fris en schoon reik je even later naar de zachte handdoek aan het haakje. Zodra je hem omslaat, voel je iets kouds tegen je blote rug. Het beweegt! Snelle pootjes rennen razendsnel naar je nek. Gillend mep je om je heen.…

LEZEN QUEST KIEST BOEKEN Elke maand zoekt Quest de boeiendste boeken voor je uit. Wat mag je niet missen? Mark Traa Depressie anders Een depressie zit niet alleen tussen de oren. Volgens hoogleraar psychiatrie Edward Bullmore (Cambridge University) zijn het ontstekingen die de aandoening veroorzaken. Het is dus tijd om naar andere behandelmethoden te zoeken, vindt hij. Het ontstoken brein – Een radicaal nieuwe aanpak van depressie, Edward Bullmore (Prometheus, € 19,99) Prtteprrteprrteprrte Een heel boek over tractors. Daar kun je alleen maar naar uitkijken. Waarom zijn tractors bijna altijd geel, groen of rood? Waarom wil ieder kind een speelgoed-tractor? Wat kost een echte tractor eigenlijk? Tractor – Een geschiedenis, Yves Segers, Femke Paulussen en Bert Woestenborghs (red.) (Amsterdam University Press, € 29,99) Levensredder Willem Kolff was de…