Inhoudsopgave van Editie 1 - 2019 - Quest

Focus Rivierkoe AZHARUL ISLAM/REX/HOLLANDSE HOOGTE Hoe vervoer je zo snel mogelijk 69 koeien van A naar B? Bij ons zou je dat per vrachtwagen doen, maar in Bangladesh is dat geen optie. Dat land is bijna drie keer zo dichtbevolkt als Nederland. Zeker in en rond de hoofdstad Dhaka kennen ze geen ‘spits’: het verkeer staat er gewoon altijd stil. Boeren die met hun vee naar de stad trekken om de dieren daar te verkopen, reizen daarom vaak per boot. Soms leggen ze zo wel honderden kilometers af. Het is wel te hopen dat de runderen zich koest houden, want de enige ‘koe’ die zich onder water weet te redden is de zeekoe.…

Hert heeft stress De provincie Flevoland heeft besloten dat een flink deel van de dieren de Oostvaardersplassen moet verlaten. Paarden worden verhuisd. Maar de herten worden afgeschoten. Kunnen die niet ergens anders heen? Dat wordt lastig. Herten zijn wilder dan paarden. ‘Als ze opgejaagd of gevangen worden, hebben ze zoveel stress dat vijftien procent tot een kwart aan de stress bezwijkt’, weet Jacques van Alphen van de Raad voor Dierenaangelegenheden. Ook het transport zal de nodige stress opleveren. Ze verwonden elkaar. En dan gaan er nog meer dood. Van Alphen: ‘Afschieten veroorzaakt minder dierenleed.’ Maar er speelt volgens Van Alphen meer mee. Want waar kunnen ze heen? Nergens in Europa is een gebied waar edelherten niet bejaagd worden. Na verplaatsing worden ze dus alsnog afgeschoten.…

Vogel-hulp Als je graag dieren voert in de winter, kun je misschien beter vogels in de tuin helpen dan grazers in natuurgebieden. In de winter verbruiken vogels veel energie om hun lijf warm te houden, zo rond de veertig graden Celsius. Kou is voor vogels een goede manier om af te vallen. In één koude nacht kunnen kleine soorten volgens de Vogelbescherming zo’n tien procent van hun gewicht kwijtraken. Voor wat extra energie kun je ze vetbollen en pinda’s voorschotelen. IJsvogels zijn in de winter lastiger te helpen. Die eten vis, dat leg je niet op je voerplankje. Wat je wel kunt doen, is visrijk water ijsvrij proberen te houden op de plekken waar ijsvogels wonen. Zo kunnen ze hopelijk vis blijven vangen.…

In nul minuten fit Deze fittips zijn pas echt makkelijk. Ze kosten je nauwelijks tijd. Wil je er een hippe naam aan geven, noem ze ‘zero minute work-outs’. • Heb je een kantoorbaan? Ga staan in plaats van zitten. Neem een stabureau, of zet met een doos of stapeltje boeken je computer hoger. ‘Als je acht uur staat, verbrand je al zo’n 365 kilocalorieën, evenveel als een rondje hardlopen’, zegt neuro-endocrinoloog Anton Scheurink. • Neem de trap. Als je niet slecht ter been bent of zware spullen moet sjouwen, heb je geen excuus. ‘Ik snap niet waarom gezonde mensen op de lift wachten’, zegt fysioloog Maria Hopman. • Maak een lunchwandeling. Lopend eten is beter dan een beetje in de kantine rond te hangen. • Moet je met de auto?…

Seks je gezond Een leuke manier om snel calorieën te verbranden, is door te seksen. Onderzoekers van de Université du Québec à Montréal in Canada berekenden in 2013 hoeveel energie (in kilocalorieën, oftewel kcal) heterostellen van rond de twintig jaar verbruikten tijdens de daad. Gemiddeld verbruikten de mannen tijdens een seks-sessie 101 kcal. Dat kwam neer op 4,2 kcal per minuut. De vrouwen gebruikten wat minder energie: 69,1 kcal, en 3,1 kcal per minuut. Waarom de vrouwen minder calorieën verbrandden, is niet duidelijk. Is het omdat mannen gemiddeld meer energie verbranden (zie het kader ‘Boodschap je fit’)? Of lag het aan het standje? Details over hoe de daad werd verricht, vermeldden de onderzoekers niet in hun rapport. Wel dat de bewegingen van ‘matige intensiteit’, waren. Dat is vergelijkbaar met een…

Psychologie Dik tevreden Obesitas is een groot gezondheidsprobleem. Toch is een op de vijf Nederlanders met obesitas tevreden over zijn gewicht. Is het ongezond als veel te zware mensen geen probleem zien in wat ze wegen? TEKST: FRANK BEIJEN STARAS/GETTY Is het ongezond als obese mensen gelukkig zijn met hun gewicht? Je kent het wel. Sta je te wachten in de supermarkt, zet de wachtende voor je tien flessen cola, vijf zakken chips en een stel enorme bakken vlees op de lopende band. Drie keer raden hoe die klant eruitziet? Precies, véél te dik. Vind je het gek, als je zulke dikmakende rommel eet? Als je deze gedachte niet herkent, herken je wellicht wel de volgende: zet je de weekboodschappen op de band, dan staat er altijd wel zo’n dunne…

Eén koekje minder SHUTTERSTOCK Een simpel koekje per dag kan het verschil zijn tussen wel en geen obesitas, zegt hoogleraar vaatgeneeskunde Frank Visseren (UMC Utrecht). ‘Reken maar uit. Een kaakje bevat 22 calorieën. Jaarlijks worden dat er 8000. Dat is genoeg voor een kilo lichaamsvet. Als je tussen je dertigste en je vijftigste levensjaar elke dag een kaakje te veel neemt, ben je twintig kilo zwaarder.’ Wil je het kaakje toch eten, dan kun je dagelijks twee minuten extra traplopen. Daarmee verbrand je ook zo’n 22 calorieën. ‘Dat geeft aan dat obesitas helemaal niet onvermijdelijk is’, zegt Visseren. Een oorzaak van het massale overgewicht (bij de helft van de volwassen Nederlanders) is volgens hem dat we overdag niet voldoende vet verbranden. ‘Na een maaltijd houden koolhydraten twee uur lang je…

In Oranjedienst De koning gaat nooit zomaar op pad. Hij heeft een Dienst Koninklijk Huis die alles nauwgezet voorbereidt. Adjudanten Bereiden de openbare optredens voor van leden van het Koninklijk Huis en ondersteunen bij grote evenementen. Adjudanten komen van de krijgsmacht. Hofdames Zijn betrokken bij de voorbereiding van evenementen waar de koning en koningin samen aanwezig zijn. Ook zorgen ze dat die evenementen soepel verlopen. Hofdame is geen betaalde baan. Algemeen secretaris Gaat over het agendabeleid van de koning en koningin en de eerste voorbereidingen van de binnenlandse bezoeken. Bij het secretariaat werken ook de persoonlijke adviseurs van de koning en koningin. Kamerheren De koning heeft in elke provincie (plus Amsterdam) een kamerheer die bezoeken ondersteunt. Het is een onbetaalde baan. Onlangs is de eerste vrouwelijke ‘kamerheer’ benoemd, in Overijssel.…

En ik neem mee… Wat nemen we mee en wat niet? Ook luchtvaartmaatschappijen piekeren daarover. Na elke vlucht telt de cateringafdeling van Corendon hoeveel blikjes sinas en hoeveel gevulde koeken er verkocht zijn. Zo weten ze hoeveel ze moeten meegeven op de volgende vlucht. Maar wat te doen met Red Bull? ‘Hoe drukker de passagiers, hoe moeilijker het werk is voor de crew’, vertelt Yanaika van der Wel, manager airport services. ‘Maar: we organiseren veel jongerenreizen en jongeren willen Red Bull.’ De energiedrank staat daarom in de zomer wel op de menukaart, dan gaan de jongeren op strandvakantie, maar in de winter niet. Voor kinderen heeft de zomerkaart Fristi, op de winterkaart staat chocomel. ‘We doen tests met gezonde producten’, zegt Van der Wel. ‘Maar mensen willen onderweg toch broodjes…

Groot licht Baruch Spinoza wordt vaak als de grootse Nederlandse verlichtingsdenker gezien. Eigenlijk was Spinoza (1632-1677) wat vroeg op het feestje, maar invloedrijk was hij zeker. De filosoof was al dood voordat de meeste verlichtingsdenkers werden geboren, dus hij wordt vaak gerekend tot de vroege verlichters. Spinoza is vooral bekend om zijn rationele kijk op het geloof. Hij bestreed bijvoorbeeld het bestaan van wonderen. Die wijzen vooral op menselijke onwetendheid, God uit zich juist in de natuurlijke orde. Door te zoeken naar natuurwetten kun je de schepper dus beter leren begrijpen. Die rationele benadering van het geloof werd door de kerk niet zo op prijs gesteld. Veel van Spinoza’s werken waren lange tijd verboden.…

Lage en hoge tijd SHUTTERSTOCK Je hoofd veroudert sneller dan je voeten, mensen die op de begane grond wonen blijven langer jong dan mensen in een penthouse, en voor de bewoners van lage landen zoals Nederland gaat de tijd langzamer dan voor de bewoners van een hutje op de berg. Hoe dat kan? Volgens de relativiteitstheorie van Einstein loopt de tijd langzamer naarmate je dichter bij de kern van de aarde komt. Dus hoe hoger je je bevindt, des te sneller de klok tikt. Dat effect werd in 2010 experimenteel aangetoond door onderzoekers van het National Institute of Standards and Technology in Boulder (VS). Er werden twee extreem gevoelige klokken op twee verschillende hoogtes geplaatst. Met het resultaat maakten de onderzoekers een berekening: als de ene helft van een tweeling…

Tijdloze stam GETTY Voor de Amondawastam uit het Amazonegebied is tijd iets onbelangrijks. Ze hebben er niet eens een woord voor, beweerden Britse taalonderzoekers van de University of Portsmouth in 2011. In de Amondawataal worden gebeurtenissen wel in volgordes beschreven, maar de stam kent geen woorden die een bepaalde tijdsduur aanduiden, zoals ‘maand’ of ‘week’. Ook kennen de stamleden geen leeftijd, maar gebruiken ze namen voor de status die ze in de loop der tijd bereiken binnen de gemeenschap. De onderzoekers denken dat het concept tijd in de taal ontbreekt als gevolg van hun gebrek aan ‘tijdtechnologie’. Hiermee bedoelen ze systemen zoals een klok. Leren de stamleden een andere taal, dan hebben ze overigens geen moeite om de tijdsaspecten onder de knie te krijgen.…

ONMOGELIJK ONDERZOEK ALS ETHISCHE, PRAKTISCHE OF ANDERE OBSTAKELS NIET ZOUDEN BESTAAN, WELKE EXPERIMENTEN ZOUDEN WETENSCHAPPERS DAN DOLGRAAG EENS UITVOEREN? Reuzeninktvis als prooi AFLEVERING 21: AUKE-FLORIAN HIEMSTRA, ONDERZOEKT INKTVISSEN BIJ NATURALIS IN LEIDEN. Welk experiment zou je willen uitvoeren? ‘We weten dat een potvis reuzeninktvissen eet. Dat zijn beesten van zo’n twaalf meter lang, ongeveer even groot als een potvis. Alleen: niemand heeft ooit gezien hoe zo’n potvis die reuzeninktvis te pakken krijgt. Laatst was ik bij een dissectie van een potvis in Naturalis. In de maag vind je snavels van inktvissen en op de huid van een potvis zie je soms cirkelvormige littekens van de zuignappen van de tentakels. Het moet een soort veldslag zijn tussen die twee beesten. Hoe gaaf zou het zijn om in een heel groot aquarium…

januari 2019, jaargang 16 Luie hypothalamus! Mijn brein weerhoudt me ervan slank te zijn, lees ik in het fascinerende verhaal ‘Liever lui dan fit’ (pagina 20) van redacteur Melanie Metz. Omdat onze hersenen nou eenmaal zijn geprogrammeerd om na het eten van een zak chips op de bank te blijven hangen. En omdat diezelfde hersenen pas geactiveerd worden om een rondje te gaan lopen als we weer honger krijgen. Het is altijd prettig als je iets of iemand anders de schuld kunt geven van je eigen luiheid. De winter bijvoorbeeld. De donkere en korte dagen zorgen ervoor dat we (nog) minder actief zijn dan in de zomer en lekker binnen willen blijven. Die tijd kun je dan maar het beste aangenaam en nuttig besteden. Bij voorkeur niet alleen door te…

WAT IS DIT? Het setje kleine kegels van Frans Waardenburg in Quest 177 kreeg tot dusver één reactie. Lezer Ruud Rutjes kent het uit Duitsland. ‘Daar wordt het bij het kegelen gebruikt. Ieder lid van de betreffende kegelclub heeft zo’n kegeltje bij zich als hij gaat kegelen. Zo niet, dan wordt het eerste rondje door hem betaald.’ Dat kan zijn, maar dat is vast niet de werkelijke functie van deze kegeltjes, die genummerd zijn van één tot en met twaalf. Ze krijgen daarom een herkansing: weet jij waar deze kegeltjes (waarvan degene met een knopje bovenop nummer twaalf heeft) voor dienen? Laat het ons dan weten (redactie@quest.nl).…

Wild is wild De meeste wilde dieren in Nederlandse natuurgebieden blijven liever bij mensen uit de buurt. Toch komt het soms tot een pijnlijke confrontatie. ■ In de zomer van 2018 werd een vrouw aangevallen door een Schotse hooglander. Dit gebeurde in het Brabantse natuurgebied Dorst. De vrouw liep volgens het rund iets te dicht langs haar pasgeboren kalfje. Ze kreeg een tik en viel om. ■ In de zomer van 2018 vielen twee konikpaarden regelmatig bezoekers van het natuurgebied de Gelderse Poort bij Nijmegen lastig. Dat kwam doordat mensen ze voedsel gaven. Daardoor werden ze erg opdringerig en brutaal. De paarden zijn verplaatst naar de Biesbosch. ■ In het Rozendaalse Veld bij Rheden dook in 2017 regelmatig een wild zwijn op dat op mensen en honden afrende. Tenminste twee…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK, EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? SHUTTERSTOCK ‘Bewerkt vlees is kankerverwekkend’ Krijg je daar nou ook al kanker van? Bewerkt vlees als worst, ham en salami zou erg gevaarlijk zijn. Of doen we te hysterisch over onze gezondheid? Zit er iets in? Gezondheidsonderzoek naar voeding is ingewikkeld. Als iemand kanker krijgt, kan dat vele oorzaken hebben. Van het dieet, het leefpatroon en de genen tot domme pech. Een enkel voedingsmiddel eruit pikken en aanwijzen als dé oorzaak van de ziekte, dat is eigenlijk niet te doen. Daardoor vinden studies vaak tegenstrijdige uitkomsten. Het lijkt dan ook een klein wonder dat wetenschappers het over bewerkt vlees wél eens zijn. Studies…

Sportief dankzij pil? Bestaat er een stof die je sportiever maakt, doping daargelaten? Ja: orexine. Dat is een peptide-hormoon. Helaas bestaat er geen pil van. Het lichaam kan de stof zelf aanmaken. Neuro-endocrinoloog Anton Scheurink legt uit hoe die stof werkt: ‘Als je weldoorvoed bent, maakt je brein beloningsstoffen aan als je luiert. Heb je ondergewicht, dan maak je orexine aan. Daardoor voel je je juist lekkerder als je veel beweegt.’ De stof is een erfenis van je voorouders. Kreeg je duizenden jaren terug te weinig eten binnen? Dan maakte je orexine aan, zodat je actief werd en ging verzamelen en jagen. Hoe komt het dat er nog geen orexinepil voor luilakken is? ‘Zou je de stof als pil slikken, dan zou hij de zuren in het maag-darmkanaal moeten overleven.’…

Natuur Kameleons verkleuren niet om zich te verstoppen Kleur-artiesten Camouflage? Daar dienen de tinten van een kameleon niet voor. Van kleur veranderen doen ze om drie andere redenen: afkoelen (met een lichte kleur), opwarmen (donker) of met elkaar communiceren. TEKST: FRANK BEIJEN FOTO’S: MINDEN PICTURES, GETTY, SHUTTERSTOCK…

Wat is te zwaar? Dit artikel gaat over ‘overgewicht’ en ‘obesitas’. Om uit te rekenen of je dat hebt, gebruiken dokters en diëtisten de BMI (body mass index): deel je gewicht door het kwadraat van je lengte. Als je 81 kilo weegt en 1,80 meter lang bent, is je BMI 81 / 1,802 = 25. Vanaf die BMI-waarde spreek je van overgewicht. Obesitas begint bij een BMI van dertig en ondergewicht bij 18,5. BMI is een goede screening om overgewicht vast te stellen, maar zegt niet alles, weet hoogleraar vaatgeneeskunde Frank Visseren. ‘Als je erg gespierd bent, ben je volgens je BMI ook te zwaar. Het beste is een CT- of MRI-scan. Die toont het nauwkeurigst hoeveel vet tussen de organen in je buik zit. Vroeger dachten we dat buikvet…

Trots op vet De body positivity-beweging, die zich tegen de ‘dieetcultuur’ verzet, startte in de jaren zestig. In 1967 was er in Central Park in New York een ‘fat-in’ met 500 deelnemers. Ze lieten zich inspireren door de protestbewegingen voor minderheden en vrouwen en droegen spandoeken met teksten als ‘Fat Power’ en ‘Buddha was fat’. Twee jaar later werd de National Association to Advance Fat Acceptance (NAAFA) opgericht. Die naam was afgeleid van de NAACP voor gekleurde Amerikanen. De beweging laat van zich horen op sociale media, met trotse foto’s op Instagram (hashtags #bodypositive en #fatpride) en boze reacties op (vermeende) fat shaming. Zo verzette de Deense komiek Sofie Hagen zich tegen een poster waarop de Britse kankerbestrijding meldde dat obesitas, na roken, de grootste veroorzaker van kanker is. De…

Incognito Niet iedere keer dat de koning en koningin zich buiten de deur begeven, gaat dat met toeters en bellen gepaard. Het paar legt ook privébezoeken af, bijvoorbeeld aan de familie van Máxima in Argentinië. Ook kruipt Willem-Alexander, zonder dat passagiers het weten, met enige regelmaat in de cockpit van een KLMtoestel om zijn vlieguren op peil te houden. Vroeger kwamen koninklijke incognitobezoekjes veel vaker voor. Voordat er foto’s in de kranten verschenen (eind negentiende eeuw) wisten maar heel weinig mensen precies hoe hun vorst er in het echt uitzag. Van koningin Juliana is bekend dat ze erg hechtte aan bezoekjes zonder ceremonieel. In 1957 bracht ze, slechts vergezeld door prinses Margriet en een hofdame, een bezoek aan de Keukenhof. Ze bleef onopgemerkt. In 1972 bezocht ze met twee vriendinnen…

MASTER CLASS Afvinker Met 6852 vogelsoorten spotten in één jaar zette vogelaar Arjan Dwarshuis het wereldrecord. Hoe krijg je dat voor elkaar? Quest ging mee op pad in de Kennemerduinen. ‘Vuurgoudhaan, daar, witte wenkbrauwstreep!’ TEKST: PAUL SERAIL FOTOGRAFIE: CORNÉ VAN DER STELT ‘Je hoeft niet ver van huis om mooie vogels te zien’ ‘Om twee uur ’s nachts begonnen we met lopen, op 1400 meter hoogte, met een hoofdlampje op. We zochten de horned guan, een hoenderachtige vogel in Guatemala. Die soort komt pas op 2500 meter hoogte voor. Dat is achtenhalve keer de Euromast omhoog over een modderig pad, om zo’n gave vogel te zien. De gids had gezegd: als je hem niet ziet bij het eerste licht is je kans verkeken. Het was al elf uur en ik…

Welkom aan boord Hoe laat je passagiers zo snel mogelijk instappen? Door ze een beetje te helpen. ‘Wat duurt lang? Het opbergen van koffers’, vertelt officer airport services Inge Ramakers van Corendon. ‘Dus daar helpen we passagiers bij. We gaan verspreid over het gangpad staan en we wijzen aan waar mensen hun tassen kunnen opbergen.’ Daarnaast roept het cabinepersoneel regelmatig om dat de stoelnummers boven de stoelen te vinden zijn. Want in het gehaast van het instappen hebben veel reizigers moeite hun stoel te vinden.…

Alle tassen tellen Hoe snel ze ook werken, de mannen die op het vliegveld de koffers en tassen van de reizigers in het vliegtuig opbergen, controleren de labels van alle tassen. Zo belandt de bagage niet in het verkeerde vliegtuig. ‘En we tellen elke koffer’, vertelt voorman Jay van Leeuwen. ‘Er zijn nu 133 koffers ingecheckt. Als we er een te veel hebben, vertrekt het vliegtuig niet voordat we die gevonden hebben.’ Voor de veiligheid, want het zou een tas met een onfrisse inhoud kunnen zijn. Het zou ook vervelend zijn als je tas in een ander vakantieparadijs belandt dan jijzelf.…

Eerste neppilstudie deugde niet In 1955 publiceerde de Amerikaanse anesthesioloog Henry Beecher het artikel The powerful placebo. Hij bracht daarmee als eerste het placebo-effect in kaart. In vijftien van de door hem bekeken onderzoeken genazen 380 van de 1084 patiënten dankzij het placebo-effect, concludeerde hij. Maar er bleek weinig van te kloppen. Onderzoekers van de Universität Witten/Herdecke (Duitsland) bestudeerden in 1997 Beechers artikel nog eens aandachtig. Ze vonden in geen van de door Beecher bekeken studies een placebo-effect. De Amerikaan had geen rekening gehouden met het feit dat er naast het placebo-effect veel andere oorzaken kunnen zijn voor de genezing van mensen. Patiënten kregen bijvoorbeeld extra medicatie, of hun ziekte ging vanzelf over. Beecher zat er dan wel naast, sinds 1955 zijn er veel onderzoeken geweest die het placebo-effect wel…

Wat heeft een bes eraan om giftig te zijn? Lotte Bennink SHUTTERSTOCK Niets. Dat dieren de bessen lekker vinden en opeten, is juist erg handig voor de plant. Via hun poep verspreiden dieren de zaadjes in de bes veel verder dan als ze direct op de grond zouden vallen. Bovendien vormt die poep goede mest om een nieuwe plant te laten ontstaan. Vaak zijn bessen niet bedoeld om door ons gegeten te worden, maar wel door andere dieren, zoals vogels. Een bes kan dan ook voor ons mensen giftig zijn, maar voor een andere soort niet. Net zoals wij van chocolade smullen, terwijl honden er ziek van worden. Dat mensen zijn bessen niet eten omdat ze giftig zijn, maakt de plant niet uit. Zolang vogels er maar lekker van smullen.…

Waarom breekt iets makkelijker als het bevroren is? Niels Materiaal breekt lastig als het elastisch is. Geef het metaal van je auto maar een schop: dat deukt slechts in. Een rubberen bal die op de grond valt, breekt ook al niet. In elastisch materiaal kunnen moleculen ten opzichte van elkaar een klein beetje bewegen. Hierdoor verdeelt de kracht van een impact zoals een klap of trap zich over een groot gebied in het materiaal. Als je iets koud maakt, dan kunnen de moleculen minder goed ten opzichte van elkaar bewegen. De kracht van een klap concentreert zich dan in een kleiner gebiedje waardoor er scheuren ontstaan en het materiaal uiteindelijk breekt. Elk materiaal is breekbaarder als het kouder is. Bij welke temperatuur een elastisch materiaal breekbaar wordt, varieert fink. Rubber…

Sinds wanneer doen we aan horoscopen? Elly WELLCOME COLLECTION De horoscopen zoals wij die kennen, komen uit de Griekse Oudheid, zo rond de tweede eeuw voor Christus. De Oude Grieken baseerden zich op de nog veel oudere Babylonische astrologie, maar de Babyloniërs gebruikten de sterren vooral om belangrijke gebeurtenissen te voorspellen. De geboortehoroscoop, waarbij iemands karakter verklaard wordt aan de stand van de sterren en planeten, komt van de Grieken. Onafhankelijk daarvan ontstonden in China en India overigens ook geboortehoroscopen. Het idee om astrologie te versimpelen door voorspellingen te doen voor verschillende ‘sterrenbeelden’, zoals Ram of Stier, is afkomstig van astroloog R.H. Naylor (1889-1952). In 1930 verscheen de eerste ‘tijdschrifthoroscoop’ van zijn hand in het Britse weekblad Sunday Express. Die sloeg zo aan dat het concept al snel door andere…

Tijd om te denken Wie deed het licht aan? Waarom kwamen in de achttiende eeuw plots allerlei ideeën tot bloei, terwijl het daarvoor niet gewoon was daarover na te denken? Helemaal uit het niets kwam het niet. De Verlichting vloeide voort uit de wetenschappelijke revolutie, de eeuw ervoor, zegt filosoof Herman Siemens (Universiteit Leiden). ‘De Verlichting is een reactie op een verandering in de manier waarop we onszelf begrijpen.’ Nieuwe observaties en uitvindingen maakten duidelijk dat logische regels de natuur kunnen verklaren. Natuurkundige Isaac Newton had in 1687 bijvoorbeeld aangetoond dat de zwaartekracht geen ondoorgrondelijk goddelijk verschijnsel is. De zwaartekracht houdt zich aan wetten, die wij mensen kunnen beschrijven. ‘Dat maakte terugvallen op het bovennatuurlijke overbodig. Er ontstond een vacuüm waarin niet altijd meer op God vertrouwd werd.’ Die ontwikkeling…

Spelen Mensenbord Wil je het een beetje gezellig hebben tijdens de donkere dagen? Tip: leg die telefoon eens weg. Om verveling te voorkomen, hebben we dit prachtige gezelschapsspel voor je. Voor wie het aandurft tijdens de feestdagen: een gezelschapsspel met een scherp randje Zo werkt het spel Aan de buitenkant van deze Quest vind je Quest Mensenbord , een soort ganzenbord, maar dan leuker. Dit zijn de spelregels: Voor je begint • Dit is een offline spel. Zet alle telefoons op stil en leg ze ondersteboven op tafel. Wie tijdens het spel op zijn telefoon kijkt, moet terug naar start. In de opdrachten staan wel wat uitzonderingen. • Er zitten geen pionnetjes bij. Zoek dus zelf even iets wat als pion kan dienen.…

Donkere dagen Hoe zou je leefritme eruitzien als je zou leven ‘zonder’ tijd? Dit probeerde de Franse geoloog en speleoloog Michel Siffre in 1962 te onderzoeken door zichzelf twee maanden lang op te sluiten in een pikdonkere grot. Daar was hij volledig afgesloten van het daglicht, en zonder klok of horloge kon hij op geen enkele manier vaststellen hoe laat het was, of hoeveel uren, dagen of weken waren verstreken. Hij at wanneer hij honger had, en sliep wanneer hij moe was. Het gevolg? Zijn dagritme liep nogal uiteen: de ene dag duurde voor hem zes uur, de andere veertig. Gemiddeld kwam hij netjes uit op een slaap-waakritme van 24,5 uur. Met dit experiment wist Siffre aan te tonen dat mensen een biologische klok hebben, en dat die ook zonder…

Vertraging Stel dat je wil dat de tijd wat langzamer gaat. Hoe doe je dat? Ook hierbij een aantal tips uit Claudia Hammonds boek Supersnel slow motion (2013). 1. Emigreer naar de Costa del Sol Of reis af naar een ander oord waar je een vakantiegevoel van krijgt. Socioloog Karen O’Reilly (Loughborough University, VK) ontdekte dat Britse emigranten onder de Spaanse zon meer in het heden leven. Dat maakt dat de tijd voor hen minder snel voorbij vliegt. 2. Kijk minder tv En besteedt niet te veel tijd online, of aan computerspelletjes. Volgens Hammond levert dit veel minder nieuwe herinneringen op dan het ondernemen van leuke activiteiten. 3. Rij een nieuwe route naar je werk Of doe iets anders wat nieuw is, en ontsnap aan die eeuwige routine. Eigenlijk is…

Geschiedenis Papa was een nazi Mannen als Hermann Göring en Rudolf Hess waren niet alleen beruchte nazi’s, ze hadden ook ‘gewoon’ kinderen. Hoe gingen die na de oorlog om met de herinnering aan hun foute vaders? TEKST: MARK TRAA Hoe verging het de telgen van types als Heinrich Himmler en Josef Mengele? Petekind van Hitler AKG/ ANP, HULTON ARCHIVE/ GETTY, GETTY, EPA/ ANP, KEYSTONE PICTURES/ HH, HH Wie? Martin Adolf Bormann Wie was zijn vader? Martin Bormann, secretaris van de nazipartij NSDAP en privésecretaris van Adolf Hitler. Hij was een van de machtigste mannen in het Derde Rijk. Hoe verging het hem? Tijdens de oorlog was Martin, de oudste van tien kinderen, een fanatiek nazi-jongetje. Hitler was zijn peetoom. Nadat zijn ouders waren omgekomen (zijn vader verdween in 1945 en…

Nederland ruimteland Wat kan een klein land als Nederland voor de ruimtevaart betekenen? Verrassend veel, zegt Joost Carpay van overheidsorganisatie Netherlands Space Office. ‘We maken in Nederland zeer goede optische apparatuur. Niet alleen om ver het heelal in te kijken, maar ook om de aarde in de gaten te houden.’ Volgens Carpay kijkt het buitenland vol bewondering naar het onderzoeksinstrument Tropomi, dat luchtvervuiling in kaart brengt. Nederland profiteert ook van ruimteonderzoek. ‘Optische technieken die zijn ontwikkeld voor ruimtevaart, zijn ook terechtgekomen in de machines van chipmachinefabrikant ASML.’ Ruimtevaartonderzoek is een technische goudmijn, zegt Carpay. ‘Je moet niet naar de maan gaan met als enige doel om een telefooncamera te ontwikkelen. Maar als je op weg naar de maan een telefooncamera uitvindt, is dat wel mooi meegenomen.’…

LEZEN Mark Traa QUEST KIEST BOEKEN Elke maand zoekt Quest de boeiendste boeken voor je uit. Wat mag je niet missen? Opletten! We worden allemaal een beetje gek van de pushberichten, appjes, mailtjes en katten-filmpjes. Toch proberen we ze in te passen in ons leven. Welke invloed hebben ze op onze concentratie en hoe houden we die toch vast? Concentratie, Gefocust blijven in tijden van afleiding, Stefan van der Stigchel (Maven, € 19,50) Geheimtaal Niet lang geleden waren veel mensen bang voor de kwalijke invloed van straattaal (osso, fittie, popo) op het Nederlands taalgebruik. Die kwalijke invloed lijkt nogal mee te vallen. Wat is straattaal eigenlijk, wie spreekt het en waarom? Over de ‘geheimtaal’ van Nederland. Straatpraat, Hoe moderne straattaal Nederland verenigt en verdeelt, Jiska Duurkoop (Athenaeum, €…

DOEN Ellemiek de Wit TENTOONSTELLING Een kenner kiest zijn of haar favoriete stuk uit een tentoonstelling. Deze keer: Karina van Bezooijen, curator van de expositie Familie, Je zal het maar hebben. Moederfiguur Is dit iemands moeder? ‘Ja, bij dit project gaat de kunstenaar met iemand in gesprek over zijn of haar moeder. Op basis van dit gesprek maakt ze een verhaal en creëert ze een beeld dat daarbij past. Dit is een moeder die heel vrij wilde zijn. Het was geen makkelijke moeder. Het was een dominante moeder die voor haar eigen vrijheid wilde vechten. Vandaar de vleugels en het vogelachtige uiterlijk.’ Wat wil de kunstenaar allemaal weten over je moeder? ‘Ze heeft twee of drie keer per week inloopspreekuur. Dan stelt ze vragen als: hoe ziet je moeder eruit?…

braintainment Volgende maand 10 januari in de winkel PSYCHOLOGIE SHUTTERSTOCK Mazzelaar! Sommige mensen hebben ook altijd mazzel. Hoe zorg je ervoor dat jij ook zo’n geluksvogel wordt? MENS & LICHAAM SHUTTERSTOCK Mediteren kun je leren Stilzitten en met aandacht ademen. Quest-redacteur Elly Posthumus volgt een meditatie-cursus. Wat doet mediteren met je? En is het ergens goed voor? SPORT HENNY WIGGERS Vrije val ter vermaak Als je geen kick meer krijgt van achtbanen, kun je altijd nog gaan skydiven. Redacteur Paul Serail ging op cursus. ‘Ik wil niet ik wil niet ik wil niet!’ WETENSCHAP SHUTTERSTOCK We gaan eraan! Robots die ons overheersen, een kernoorlog of de inslag van een meteoriet? Kun je voorspellen hoe de mensheid eindigt? NATUUR GETTY Lieverdje? Kakkerlakken zijn niet giftig en ze bijten niet. Toch walgen…

POST ■ Grof geteld In het artikel ‘Grof geschut’ (Quest 177) is op pagina 37 een fout geslopen, hetzij in de tekst (‘15x’), hetzij in de illustratie die erbij staat. Want daar tel ik achttien Fenneks met FIM-92A Stinger. Ronald van Elteren Oeps. Dank. De tekening is juist: het zijn er achttien. ■ Vergeten Leuk om te zien wat we allemaal vergeten in de trein… (artikel ‘Vergeten!’ in Quest 178), maar júllie vergaten in de kaders de onderste regels! Wat staat er nu in totaal? A. de Vries, Gemert Door een technisch foutje vielen van beide kaders inderdaad de onderste regels af. De laatste zin van het kader ‘Eenzame schaats’ was: ‘We zijn razend benieuwd hoeveel linkerschaatsen daarbij zaten, en hoeveel rechterschaatsen.’ De laatste zinnen van het kader ‘Kwijt! Wat…

Grazer eruit, vogel erin De Provincie Flevoland besloot in 2018 het beheer in de Oostvaardersplassen te veranderen. Het aantal grazers moet flink omlaag. Niet alleen vanwege dierenwelzijn, maar vooral om de natuur een handje te helpen. De herten, runderen en paarden zijn ingezet om te voorkomen dat het gebied dichtgroeit met bos. Er moest een halfopen landschap ontstaan. Maar er kwamen zoveel grazers, dat er te veel planten werden opgegeten. Het gebied werd kaler dan de bedoeling was. De grazers vinden er amper beschutting en er is weinig variatie in de begroeiing. ‘Het is een monotone, kale vlakte geworden’, zegt ecoloog Frank Berendse. Dat heeft kwalijke gevolgen: ‘Ganzen eten kort gras en riet. Het was de bedoeling dat er meer ganzen kwamen. Ze zijn belangrijk om het moeras open te…

Stal of natuur? Als jij een paard was, zou je een veilig leven op stal kiezen, of een minder veilig maar vrijer leven in de natuur? Dat ligt er misschien aan met hoeveel andere paarden je samenleeft en wat er op stal zoal te doen is. ‘We gaan er impliciet van uit dat je paarden het best verzorgt en dat ze het gelukkigst zijn als we ze op stal houden’, vertelt Liesbeth Bakker (NIOO). Ze hebben er genoeg te eten. En, zegt Bakker: ‘Er is veel onderzoek gedaan naar verveling en stress bij gehouden dieren. Dieren zijn gelukkig als ze hun natuurlijke gedrag kunnen uitoefenen. Voor kuddedieren als paarden, runderen en herten is de sociale component heel belangrijk. Ze hebben hechte familiebanden. Dat veulens en kalveren bij hun moeder kunnen…

Mens & Lichaam Liever lui dan fit We moeten van al dat feestvet af, en het liefst een beetje snel. Waarom zijn we zulke luie donders? TEKST: MELANIE METZ / ILLUSTRATIES: HEIN DE KORT / COMIC HOUSE Waarom willen we alleen gezond worden als het snel kan? Wat waren het weer gezellige feestdagen, gevuld met pepernoten, oliebollen en gourmetburgers! Nu mogen er wel een paar kilo’s vanaf. Je zou natuurlijk elke dag een half uur kunnen gaan hardlopen om je feestvet weg te werken, of een uur baantjes gaan trekken in het zwembad. Maar waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan? YouTube barst van de oefeningen die je een goddelijk lijf beloven als je tien minuten per dag met een gewicht zwaait. Met de ‘7 minute work-outapp’ kan dat…

Boodschap je fit Om echt fit te worden, moet je naar de sportschool of het bos in om te rennen of te fietsen. Maar dat neemt niet weg dat je met gewone dagelijkse bewegingen ook netjes aan een half uur beweging per dag kunt komen. Hieronder zie je hoeveel calorieën je (ongeveer) per minuut verbruikt bij verschillende dagelijkse handelingen. Met het doen van het huishouden verbrand je nog het meest, met autowassen het minst. Als man verbrand je iets meer calorieën dan vrouwen. Dat komt doordat een man gespierder en zwaarder is dan een vrouw (nou ja, meestal dan). En hoe zwaarder je bent, hoe meer calorieën je nu eenmaal verbrandt. Dit schema gaat uit van een man en een vrouw met een gemiddeld gewicht: de man weegt 85 kilogram,…

Gewichtskloof Twee op de drie Nederlanders met alleen basisschool heeft overgewicht. Onder de universitair geschoolde Nederlanders is dat maar één op de drie. Hoe kan dat? ‘Dat komt vooral door verschillen in inkomen, in leefgewoontes en in toegang tot informatie over gezondheid’, zegt gedragspsycholoog Roel Hermans. Wat ook samenhangt met overgewicht, is armoede. ‘Als je niet kunt rondkomen, dan hebben gezond koken en meer bewegen minder prioriteit’, zegt Hermans. ‘Sommige ouders geven hun kind liever cola in plaats van water. Dan hebben de kinderen in elk geval iets lekkers en leuks. Dat doen ze met de beste bedoelingen.’…

Wie is Arjan Dwarshuis? 25 juni 1986: Arjan Dwars-huis komt in Scheveningen ter wereld. ‘Ik had een zwart-witte vogelknuffel die ik Pica Pica noemde. Later kwam ik erachter dat dit de wetenschappelijke benaming voor ekster is.’ 1992:het gezin reist veel. ‘Bij een zesjarig jochie met ADHD gaan olifanten en leeuwen waar je een uur bij stilstaat wel vervelen. Dus ik hing aan de andere kant uit het busje naar neushoornvogels, scharrelaars en bijeneters te kijken.’ 1998:vogelen is niet de coolste hobby. ‘Ik fietste met mijn verrekijker onder mijn jas naar de duinen. Ik was bang dat meisjes uit mijn klas me als een geitenwollen sok zouden zien. Maar dat duurde maar kort.’ 2006: tijdens een wereldreis ziet Dwarshuis 2332 vogelsoorten op vier continenten. 2006: Dwarshuis begint aan een studie biologie.…

Korte rust Wanneer heeft een stewardess pauze? Niet als het vliegtuig aan de grond staat. Dan maakt het cabinepersoneel snel een ronde langs de stoelen. Zijn de reizigers geen spullen vergeten? Ook bergen ze de babyriempjes op die ze uitdeelden voor de veiligheid van de kleintjes. De trolleys en containers met eten en drinken voor de volgende vlucht zetten ze op hun plek. Zijn de containers geseald zodat er zeker weten geen drugs in zitten? Hebben we alle spullen die aan boord zouden moeten zijn? De reizigers voor de volgende vlucht komen alweer snel naar binnen. ‘Pas als zij gegeten hebben, kunnen we zelf eten’, zegt Inge Ramakers, die lang als stewardess werkte. Nadat de stewardessen het afval hebben opgehaald is het doorgaans rustig in het vliegtuig. Voor de landing…

Waarom onthoud je nare gebeurtenissen beter dan goede? Sven Pasman JEAN-PAUL NACIVET/GETTY Het klopt dat nare ervaringen steviger worden opgeslagen in het brein dan plezierige, zo blijkt uit verschillende studies. En niet alleen bij mensen, dieren hebben er ook last van. Dit heeft een evolutionaire oorzaak, denken wetenschappers. Als we ons herinneren waar gevaar loert, of wie het slecht met ons voor heeft, is het makkelijker om te overleven en om onszelf succesvol voort te planten. Toch zijn we niet per se gedoemd tot depressie, zo bleek uit een onderzoek van de Harvard University (VS) in 2011. Hebben we meer dan twee keer zoveel positieve als negatieve ervaringen, dan zullen de vrolijke herinneringen op den duur de nare verdrukken.…

Zou het zinvol zijn als Nederland samengaat met België of Duitsland? PETER DEJONG/HH Opgeslokt worden door het grote Duitsland zien maar weinig mensen echt zitten. We zouden een taalkundige en een culturele minderheid vormen. Internationaal hebben we dan misschien meer te zeggen, maar nationaal juist weer minder. Het samengaan van Nederland met Vlaanderen is weleens door politici gesuggereerd. Als een van de grote voordelen wordt genoemd: meer politieke en economische macht. Maar zouden we dan echt een stuk belangrijker worden binnen Europa? De macht van een land gaat vaak samen met de rijkdom. Zouden we samengaan met België (of Vlaanderen), dan hebben we gezamenlijk wel wat meer te besteden. Samen de infrastructuur en economie aanpakken zou gunstig kunnen zijn voor beide landen. Aan de andere kant zijn er ook heel…

Ruimte voor onredelijkheid Het is verleidelijk om de verlichtingsdenkers te presenteren als geniale zieners. Zij bedachten de perfecte samenleving, waarna we de ideeën enkel nog even moesten uitvoeren. Maar de vooruitstrevende denkers waren op lang niet elk vlak een lichtend voorbeeld. ■ Waarom schreven vooral mannen over de rede en gelijkheid? Vrouwen hadden nou eenmaal een andere taak in de samenleving, ook volgens veel verlichte denkers. Jean-Jacques Rousseau toonde zich in 1762 wel een voorstander van gelijkheid tussen mannen en vrouwen: ‘Afgezien van haar sekse is een vrouw als een man: ze heeft dezelfde organen, dezelfde behoeften, dezelfde vermogens.’ Maar erg consequent was deze denker niet. Want over de seksen schreef hij ook: ‘De een moet sterk en actief zijn, de ander zwak en passief; de een moet noodzakelijkerwijs de…

In de versnelling Hoe kunnen we de tijd sneller laten gaan? We hebben immers ook weleens stomme momenten. Tips uit het boek Supersnel slow motion van psycholoog Claudia Hammond. 1. Kijk niet op je horloge Dan heb je te veel aandacht voor de tijd, en dat maakt dat de minuten eeuwig lijken te duren. 2. Wacht niet, maar rust uit De tijd die je besteedt aan het wachten voor de kassa hoeft niet per se verspilde tijd te zijn. Zie het als iets nuttigs, bijvoorbeeld een moment van rust. 3. Kijk tv Als je de mogelijkheid hebt, tenminste. Je kunt volledig opgaan in een fijne film of serie, waardoor je de tijd helemaal vergeet. Ideaal om de tijd te doden: wegdromen bij een film, serie of een boek.…

Klokkenspel SHUTTERSTOCK Waar zit die interne klok dan precies? Dat ligt nogal ingewikkeld. Nergens in het brein is een enkele ‘klok’ te vinden die ieder aspect van tijd bijhoudt. Volgens de nieuwste inzichten over onze hersenen stikt het van de tijdsystemen in ons brein: in iedere uithoek tikt wel weer een ander uurwerk. In het midden ligt het hersendeel dat het slaap-waakritme bijhoudt, de zogeheten suprachiasmatische nucleus. Het cerebellum (of kleine hersenen), de kwab die achterop de grote hersenen is geplakt, is vooral actief bij het waarnemen van fracties van een seconde. Bij de langere tijdsintervallen van meerdere seconden zijn het de basale ganglia (een reeks kleine gebieden onder de hersenschors) die aan het werk slaan. En zo heb je er nog wat. Hoe al die systemen het voor elkaar…

Ruimtevaart Rijkaards in de ruimte Raketten ontwerpen? Dat konden alleen overheidsorganisaties zoals NASA, ESA en Roskosmos. Maar sinds kort zetten miljardairs als Elon Musk en Jeff Bezos hun eigen raketten in elkaar. Het heeft de ruimtevaart in een stroomversnelling gebracht. TEKST: FRANK BEIJEN AFP/ANP SPACEX Miljardairs nemen het roer over in het heelal Het klonk als een belachelijk idee. In 2001 liep de toen dertigjarige internetondernemer Elon Musk rond met een plannetje om een kleine broeikas op Mars neer te zetten om te kijken of daar planten kunnen groeien. Hij vloog naar Moskou waar hij omgebouwde intercontinentale kernraketten op de kop wilde tikken. Daarmee zou hij de kas naar Mars kunnen brengen. Maar zo’n raket bleek veel duurder dan hij dacht. De meeste mensen zouden dan zeggen: jammer, ik zoek…

Commerciële dieven? AGUSTIN PAULLIER/ANP Raketmotoren, ruimtepakken en andere uitvindingen zijn allemaal ontwikkeld met belastinggeld. Verdienen de commerciële ruimtevaartbedrijven geld over de rug van de belastingbetaler? ‘Nee hoor, zo moet je het echt niet zien’, zegt Gary Martin van Luxembourg Space Agency. ‘Natuurlijk bouwen de nieuwe ruimtebedrijven voort op kennis die door regeringen is betaald. Maar op lange termijn is ook NASA is goedkoper uit dankzij alle nieuwe bedrijven.’ De ruimtevaartorganisatie huurt ook bedrijven in (SpaceX en Northrop Grumman) om het internationale ruimtestation ISS te bevoorraden. Daar komt bij dat ruimtebedrijven niet alles gratis mogen gebruiken wat de ‘oude’ ruimtevaartorganisaties hebben bedacht. Martin: ‘Als bedrijven ruimtepakken willen gebruiken die zijn ontwikkeld door NASA, betalen ze daar vaak licentiekosten voor.’ NASA stelt licenties onder gunstige voorwaarden beschikbaar aan start-ups, zodat ze daar…