Inhoudsopgave van Editie 11 - 2018 - Quest

Gij In het artikel ‘Je... Euh... U’ (Quest 176) schrijven jullie dat het woordje ‘gij’ bijna geheel is uitgestorven in Nederland. Maar in bijna heel Brabant is ‘gij’ een van de meestgebruikte woorden, dus zeker niet bijna uitgestorven. En ‘gaai’ is een verbastering van ‘gij’ en niet van ‘ge’ zoals jullie aangeven. Bietje vaker een uitstapje naar het mooie Brabant doen, dan leren jullie Hollanders het nog wel. Henry van den Boogaard Misschien dat we verwarring zaaiden door te schrijven ‘in Nederland zijn ‘ge’ en ‘gij’ inmiddels zo goed als uitgestorven’, en pas een paar regels verder ‘Hoewel er nog wel altijd dialecten zijn die ‘ge’ gebruiken, bijvoorbeeld in Noord-Brabant.’ Want inderdaad, ‘gij’ leeft nog in het mooie landschap onder de grote rivieren.…

Psychologie Vrouwen hebben geen humor (grapje) Mannen en vrouwen hebben een nogal verschillend gevoel voor humor. Dat roepen we niet alleen in de kroeg, het is ook echt zo. Maar hoe komt dat? En verandert er nog niets aan? TEKST: MARK TRAA ILLUSTRATIES: HEIN DE KORT/COMIC HOUSE Mannen vertellen grappen en vrouwen lachen om de grappen die mannen vertellen Eerst even een experimentje. Doe je ogen dicht en denk aan iemand die volgens jou een heel goed gevoel voor humor heeft. Doe je ogen maar weer open. We weten niet aan wie je hebt gedacht, maar één ding durven we wel te gokken: het was een man. Onderzoekers in verschillende landen hebben het eenvoudige experiment vaker gedaan en steeds koos een overgrote meerderheid van de ondervraagden voor een man. In…

Hé, ben je een wiel kwijt? Wat krijg je allemaal te horen als je op een eenwieler door een stad rijdt? Dat hangt er nogal vanaf wie het zegt, merkte Sam Shuster van de University of Newcastle upon Tyne (Engeland) in 2007. Een jaar lang noteerde hij de reacties van mensen die hij passeerde. Toen hij er 400 had, ging hij turven. Wat bleek? Mannen reageerden totaal anders dan vrouwen. 95 procent van de volwassen vrouwen moedigde hem aan of waren bezorgd of alles wel goed ging. Bijna geen enkele vrouw had een humoristische opmerking. Mannen wel: 75 procent maakte een grap, en dan was het niet zelden ook nog een sneer of zelfs een poging om Shuster belachelijk te maken. ‘Grappen’ die mannen maakten, waren ook nog eens uitermate…

Lachen in de scanner Het gebruik van humor bij mannen en vrouwen is voor een belangrijk deel sociaal bepaald: de gedachte dat vrouwen zich bescheidener dienen op te stellen dan mannen zit er nog diep in. Maar is er misschien ook een fysiek verschil in humor-verwerking tussen mannen en vrouwen? Dat kan zo zijn. In 2005 legden onderzoekers van de Stanford University tien mannen en tien vrouwen in een MRI-scanner. Ze kregen dertig leuke en veertig niet-leuke spotprenten (geselecteerd door een andere groep proefpersonen) te zien die ze ook moesten rangschikken op ‘leukigheid’. De gemeten hersenactiviteit was bij beide seksen grotendeels gelijk. Maar het hersengebied waar onder andere ons abstracte denken huist, was actiever bij vrouwen. Dit zou erop kunnen duiden dat vrouwen een kritischer blik hadden. Ook het beloningssysteem…

Jawohl: Duitse humor bestaat Duitsers met humor? Bestaan niet. Dat weet iedereen toch? Mis. ‘Duitsers hebben een grote traditie in het cabaret’, zegt cultuurhistoricus Joep Leerssen van de Universiteit van Amsterdam. ‘In de jaren zeventig hadden ze de tv-serie Klimbim, vol absurde humor. Het was de Duitse versie van Monty Python.’ Dat we Duitse humor over het hoofd zien, komt doordat het humorloze imago van het land onze blik vertroebelt. ‘Het imago van Duitsland is gevormd in de negentiende eeuw’, zegt Leerssen. ‘Toen had je kunstenaars en filosofen zoals Goethe en Kant. Later werd het Pruisische militarisme beeldbepalend.’ Deze types leverde onze oosterburen hun humorloze imago op. Engelse komieken hebben juist het imago dat ze droog en subtiel zijn. Ze maken grappen zonder zelf een spier te verrekken. Of zit…

Iedereen anders Net als je vingerafdruk is ook je handschrift uniek. Dat blijkt onder andere uit onderzoek uit 2002 waarbij computerwetenschappers van de University at Buffalo (VS) handschriften onder de loep namen. Of beter gezegd, dat lieten ze doen door software die met 96 procent zekerheid kan zeggen of twee verschillende documenten door dezelfde of door verschillende personen zijn geschreven. De software let daarbij bijvoorbeeld op de variatie aan letters, de positie van letters ten opzichte van elkaar, de afstand tussen de regels en het gebruik van leestekens.…

MASTER CLASS Wilde dierendokter Pinguïns met malaria, een giraffekalf dat vast komt te zitten bij de geboorte: dierenarts Jacques Kaandorp krijgt aardig wat voor zijn kiezen met de ruim 170 verschillende diersoorten in zijn praktijk. TEKST: PAUL SERAIL FOTOGRAFIE: CORNÉ VAN DER STELT ‘Ik probeer slimmer te zijn dan de dieren’ ‘Het simpelste vak ter wereld is huisarts. Een huisarts behandelt maar één diersoort: de mens. In het Safaripark leven 121 diersoorten, in andere dierentuinen zitten dieren die we hier niet hebben. Laten we zeggen dat ik met 170 diersoorten werk. Dat maakt het lastig. Neem alleen al vogels: een kip is geen papegaai en een struisvogel is geen valk. De dosering van medicijnen voor al die dieren is totaal verschillend. Bij de ene heb je van een antibioticum 250…

Kalmerende streling Of vissen een aaipartij kunnen waarderen? Het lijkt er wel op. Zebravissen worden in elk geval wel rustig van de fysieke aanraking van stromend water langs hun huid. Dat merkten biologen van Duke-NUS Medical School in Singapore. Zebravissen worden bang van feromonen of geurstoffen die gewonde soortgenoten uitscheiden. Angstige zebravissen houden zich muisstil, zinken naar de bodem of schieten juist snel heen en weer. De onderzoekers deden angstopwekkend feromoon in twee aquaria. In het ene lieten ze water stromen, in het andere stond het water stil. In het aquarium met stromend water gedroegen de vissen zich minder angstig en maakten ze minder van het stresshormoon cortisol aan dan in de stille waterbak. Van een aantal vissen bleken de cellen die deze aanraking van het stromende water registreren, kapot.…

Waarom varieert de kleur van een eidooier? Johanne De kleur van een dooier hangt af van wat de kip eet. Hoe meer caroteen er in het voedsel zit, hoe sterker oranje de dooier zal zijn. Caroteen is dezelfde stof die wortels oranje maakt. Kippen die vooral tarwe eten, leggen eieren met lichtgele dooiers. In mais en verschillende soorten bladgroenten zoals alfalfa zit wel veel caroteen. De dooiers van kippen die dat op hun menu hebben, gaan meer richting oranje. SHUTTERSTOCK…

Kunnen planten dronken worden? Edwin van den Berg GETTY IMAGES Nee, want een plant heeft geen zenuwstelsel zoals wij. Dronken zijn, wil zeggen dat de alcohol in je bloed invloed heeft op je brein. Zonder brein kun je dus ook niet dronken zijn. Alcohol heeft wel een andere invloed op planten. Een oplossing met een beetje alcohol (vijf procent) vertraagt hun groei en ontwikkeling. Bij tien procent wordt de alcohol echt schadelijk voor de plant en stopt de groei volledig. En een oplossing met 25 procent alcohol of meer is zelfs dodelijk. Je plant restjes wodka geven in plaats van water, is dus niet slim.…

Werken mieren in ploegendienst? Paul FREDRIK SKOLD/GETTY Ja. Het mag lijken alsof mieren dag en nacht aan het werk zijn, maar de dieren slapen wel degelijk. Werkmieren slapen zo’n vier tot vijf uur per dag, de koningin pakweg negen uur. De slaap van werkmieren bestaat vooral uit korte powernaps tussen hun werk door, van iets meer dan een minuut. Ze doen zo’n 250 powernaps per dag. Als de ene mier slaapt, neemt een andere het over. Daardoor heeft de kolonie een soort 24-uurs-economie. Biologen van de University of Arizona (Verenigde Staten) zagen in 2015 overigens dat bijna een kwart van de mieren die zij onderzochten liever lui dan moe was, en nauwelijks werkte. Driekwart deed de helft van de tijd wat, en slechts 2,6 procent was echt vaak actief.…

Hoor je echt een stem in je hoofd als je nadenkt? Edo SHUTTERSTOCK Psychologen zijn het daar niet allemaal over eens. Maar het lijkt erop dat jezelf horen nadenken vergelijkbaar is met een auditieve hallucinatie (‘stemmen horen’). Als je in woorden denkt, worden namelijk ongeveer dezelfde hersengebieden geactiveerd als bij auditieve hallucinaties, blijkt uit diverse studies. Die hallucinaties kunnen behoorlijk echt klinken. Het fenomeen ‘stemmen horen’ komt overigens niet alleen voor bij psychiatrische patiënten. Veel mensen maken het weleens mee: ze horen iemand hun naam zeggen terwijl er niemand is.…

Baan dankzij machine Vrouwen danken hun vrijheid aan huishoudelijke apparaten zoals wasmachines en koelkasten. Dat concludeerden onderzoekers van de Canadese Université de Montréal in 2009. Begin twintigste eeuw waren de meeste huishoudelijke apparaten nog erg prijzig. Maar in de jaren dertig werden ze al behoorlijk betaalbaar. Steeds meer huishoudens kregen in de periode daarna een elektrisch fornuis, en wasmachines en stofzuigers. Die namen heel wat werk over. In 1900 besteedden vrouwen gemiddeld nog 58 uur per week aan huishoudelijke taken, becijferden de Canadese onderzoekers. In 1975 was dat nog maar achttien uur. Het niet meer laden van een kolenfornuis scheelde vrouwen bijvoorbeeld al snel een half uur werk per dag. Die gewonnen tijd konden vrouwen volgens de onderzoekers besteden aan ander, betaald werk. In 1900 had nog slechts vijf procent…

Letters en plussen Afzuigkappen, airco’s, koelapparaten, ovens, stofzuigers, tv’s: veel huishoudelijke apparaten hebben een Europees energielabel. De minst zuinige klasse waaronder een apparaat kan vallen is G, het zuinigst is A+++. Maar apparaten uit lagere klassen kom je niet zo vaak tegen. Want als apparaten zuiniger worden, mogen ze in de laagste energieklasse vaak niet meer verkocht worden. Zo kun je nergens meer een nieuwe koelkast of vaatwasser krijgen die een label A of lager heeft: A+ is de minst zuinige. Naast de aanduiding in letters en plusjes staat ook altijd het absolute energieverbruik op het label. Dit getal meldt wat het apparaat in een jaar precies aan energie opslurpt.…

Technologie / Mens & Lichaam Machine- mensen Je kent ze van de film, zoals de man van zes miljoen, Terminator en Borg uit Star Trek. Maar cyborgs, samensmeltingen tussen mens en technologie, bestaan ook in het echt. TEKST: CARLIJN SIMONS SHUTTERSTOCK Cyborgs bestaan niet alleen in Hollywoodfilms Tweede hartslag De mens? De Spaanse Moon Ribas wil geen supermens worden, en ook geen machine. ‘De natuur is fantastisch genoeg zoals die is. Mijn wens is om het begrip van natuurlijke fenomenen te vergroten, zodat we ons als mens beter kunnen aanpassen aan de veranderingen van de planeet waarop we leven.’ De technologie? De choreografe liet in 2013 boven haar linkerelleboog en in haar voeten sensoren plaatsen. Die staan in verbinding met een app die gegevens verzamelt over wereldwijde seismische activiteit, gemeten door…

Sterven als een sukkel De echte klungel is bijna altijd een man. Dit is op te maken uit een studie van de Newcastle University (Engeland) uit 2014. Want, zo schrijven de auteurs, slachtoffers bij wie een onhandige actie fataal afloopt, zijn zelden een vrouw. Ze trokken deze conclusie op basis van Darwin Awards, een website die sinds 1994 voorbeelden verzamelt van mensen die op de meest knullige manieren aan hun einde zijn gekomen. In twintig jaar sprokkelde de website 318 opmerkelijke sterfgevallen bij elkaar. 282 keer betrof het een man (89 procent), 36 keer een vrouw (11 procent). Onder de ‘winnaars’ van de Darwin Awards waren twee mannen die een selfie wilden maken met een wilde olifant, te dicht bij het beest in de buurt kwamen en toen verpletterd werden.…

Goor is boos Structurele blootstelling aan asbestvezels kan gevaarlijk zijn. Mensen die in de buurt van de vroegere asbest-fabrieken van Eternit in het Overijsselse Goor wonen, ondervinden dat aan den lijve. In de periode 1996-2002 was het aantal sterfgevallen als gevolg van mesothelioom, een aan asbest gerelateerde tumor die zich meestal in het long- en borstvlies ontwikkelt, het tienvoudige van het landelijk gemiddelde. Het tv-programma Andere Tijden wijdde er een uitzending aan, die online terug te kijken is. Inwoners van Goor zijn boos en voelen zich in de steek gelaten door de overheid en de industrie omdat die medische onderzoeken niet serieus zouden hebben genomen.…

QUEST KIEST BOEKEN Elke maand zoekt Quest de boeiendste boeken voor je uit. Wat mag je niet missen? Alles over dino’s Dino’s zijn hot. Boeken, films, evenementen: we kunnen er niet genoeg van krijgen. Ook paleontoloog Steve Brusatte niet. Hij laat de hele geschiedenis van de dinosauriërs de revue passeren. Wat weet de wetenschap er nu eigenlijk van? De opkomst en ondergang van de dinosaurus, Steve Brusatte (Ambo Anthos, € 22,99) Gif als wapen Planten kunnen niet weglopen als een dier ze wil opeten. Dus hanteren ze een andere strategie: ze maken gif. Wat zijn dat voor stoffen en wat richten ze aan bij de vijand? Dodelijke planten, een fascinerende reis langs de giftigste planten ter wereld, Elizabeth Dauncey en Sonny Larsson (KNNV Uitgeverij, € 34,95) Dromen sturen…

Lachen! Deze Quest is grappig. Al ligt het eraan hoe je bent opgeleid en in welke omgeving je opgegroeid bent. Wat jij humor vindt, is niet aangeboren (zie pagina 32). Er is ook een verschil tussen man en vrouw: hij maakt vaker grappen. Maar dat verandert wel. We accepteren steeds vaker ook van vrouwen dat ze harde of schunnige grappen maken. Voorheen werd de vrouw geacht bescheiden te zijn: wie een grap maakt, plaatst zichzelf op de voorgrond. Aan die vrouwelijke bescheidenheid (mag ik het saaiheid noemen?) kan ik zelf nog wel wat sleutelen. Ik ben vaak niet snel genoeg om grappig te zijn én ik lach graag om grappige mannen. Ik heb er nogal wat om me heen. Zoals adjunct Philip, wiens grappen soms nét niet kunnen (wat ik…

WAT IS DIT? De houten hulzen van Ruben Draijer uit Quest 175 kregen een paar reacties. ‘Het zijn oefengranaten’, mailt Niels Klompen van www.bevrijders1944.nl,‘gebruikt om het laden van een kanon te trainen, vermoedelijk voor een ‘Long Tom’’ (een Brits artilleriestuk). Waarom van hout? ‘Omdat hout een goedkoop, niet-strategisch materiaal is’, weet Willem Kruit. In Quest 171 en 173 toonden we een apparaat dat iets te maken moet hebben met treinen. De schoonvader van Jos Cleven (‘veertig jaar ploegbaas bij NS’) weet het: ‘het is een instrument om de temperatuur van spoorstaven te meten. Vroeger werden die niet gelast, zoals nu, maar tegen elkaar gelegd met isolatiemateriaal ertussen. Als de temperatuur te hoog opliep en de rails uitzetten, vormden ze soms een boog. Op warme zomerdagen moest je met dit apparaat…

Lachen om de leraar De meeste studies laten zien dat hoger-opgeleiden een subtieler gevoel voor humor hebben. Maar dat betekent niet dat er tussen leden van die groep geen verschillen meer zijn tussen de seksen. In 2018 vroegen onderzoekers van de Arizona State University (VS) 1637 studenten naar het gebruik van humor door docenten. Dat stelden ze bijna allemaal zeer op prijs. Maar niet iedere deelnemer zei om dezelfde soort grapjes te kunnen lachen. De studenten kregen onderwerpen voorgelegd waarover docenten grappen zouden kunnen maken. Wat waardeerden ze wel en wat niet? Mannen hadden beduidend minder moeite met grappen over sekse, seksuele geaardheid, religie en ras dan vrouwen.…

Niet grappen bij de baas Grapjes maken op je werk is riskant, zeker als je vrouw bent. Dat bleek dit jaar uit een studie van de Cambridge Judge Business School (Engeland). De onderzoekers vroegen honderd mensen naar hun humorgebruik op het werk. Daarna spraken ze een op een met een aantal deelnemers. Veel vrouwen verklaarden toen dat ze vanwege het afbreukrisico het liefst helemaal geen grappen maakten, zeker niet in het bijzijn van leidinggevenden. Mannen hadden daar veel minder moeite mee: ze maakten volop grapjes met de baas. Vrouwen vonden het ook moeilijker om zichzelf op de hak te nemen. Dat zou hun positie wel eens kunnen verzwakken. Hoe hoger iemands functie was, hoe kleiner die angst.…

Cultuur Grappen in nood Sta je op het schavot, oog in oog met de beul, dan kun je in huilen uitbarsten. Maar je kunt natuurlijk ook een grapje maken. Dan ga je tenminste nog vrolijk je ondergang tegemoet. TEKST: FRANK BEIJEN GETTY IMAGES Vijf sterke staaltjes galgenhu mor 1 De pretpresident Lolbroek? Ronald Reagan, Republikeinse president van de VS van 1981 tot 1989. Probleem? Het begon met de 25­jarige John Hinckley, een Amerikaan met een obsessie voor de actrice Jodie Foster. In een poging om haar aandacht te krijgen wilde Hinckley de president doodschieten. Op 30 maart 1981 wachtte hij Reagan op bij een hotel in Washington. Hinckley raakte de president in de borst (en ook twee agenten en een perswoordvoerder). Grappen? In de operatiekamer zette Reagan even zijn zuurstofmasker…

Steeds minder kaartjes Stuur jij nog weleens een kaartje? Volgens een enquête van kaartjes-fabrikant Hallmark uit 2018 onder bijna 10.000 Nederlanders zijn vakantiekaarten nog steeds populair. 55 procent van de vakantiegangers stuurt nog een papieren kaart vanaf het vakantieadres. Elf procent stuurt een digitaal kaartje met bijvoorbeeld een vakantiefoto. De feestdagen zijn een andere populaire periode om een kaart op de bus te doen. Volgens PostNL werden in 2017 zo’n 85 miljoen kerst- en nieuwjaarskaarten bezorgd. In 2017 waren dat er nog honderd miljoen, in 2012 160 miljoen. Online worden juist steeds meer kerstkaarten verstuurd. SHUTTERSTOCK…

Wie is Jacques Kaandorp? 3 april 1953: Jacques (‘Sjaak’) Kaandorp wordt geboren in Amsterdam. 1965: Zijn oudste broer verkoopt ijsjes in Artis. ‘Ik klom over het hek voor een gratis ijsje. Ik vond die dieren fascinerend. Vanaf toen heb ik alles gelezen wat ik te pakken kon krijgen over vreemde dieren.’ 1971: Kaandorp gaat diergeneeskunde studeren in Utrecht. ‘Als twaalfjarige had ik in mijn kop zitten dat ik bij Artis wilde werken. En wat is de mooiste baan daar? Dierenarts.’ 1979: Net afgestudeerd belt Kaandorp aan bij de dierenarts van Artis. ‘Ik zeg: ‘Gaat u deze zomer op vakantie? Nou, dan staat hier uw vervanger.’ Die man schiet in de lach, kijkt me nog eens aan en zegt: ‘Dat is goed.’’ Daarna kan Kaandorp in een praktijk in Tilburg aan…

Gevaarlijke knuffel Heb je zin een dier te knuffelen? Dat is begrijpelijk, maar wees wel een beetje kieskeurig. • In 2012 sprong een 25-jarige Amerikaan in het verblijf van de tijger Bashuta in de Bronx Zoo. In plaats van zich te laten aaien, beet de tijger in het been van de man en sleepte hem door zijn kooi. De man hield er bijtwonden en een gebroken arm en been aan over. • Het leek een 50-jarige bezoekster van Wildlife Haven Animal Sanctuary in Florida (VS) in 2015 een goed idee om een zwarte beer te aaien. Ze stak haar arm in de kooi van beer Abner. Die zat daar niet op te wachten. De vrouw werd met ernstige bijtwonden in haar arm afgevoerd naar het ziekenhuis. • Een medewerker van…

Gaat de zon precíes in het westen onder? Mariken Boersma Nee. De plek waar de zon opkomt en ondergaat, verschuift elke dag. Dat danken we aan de scheve aardas, die gekanteld staat ten opzichte van de zon. De aarde draait in 365 dagen om onze ster, daarbij wijzen de noord- en zuidpool altijd in dezelfde richting in de ruimte. Doordat we met die scheve as om de zon draaien, staat het noordelijk halfrond aan het begin van de zomer (op 21 juni) het meest naar de zon toe. Aan het begin van de winter (21 december) staat de aarde aan de andere kant van de zon. Het noordelijk halfrond staat dan het meest van de aarde af gekanteld. Je ziet de zon opkomen en ondergaan omdat de aarde om zijn…

Wat horen baby’s in de baarmoeder? Stijn Mans GETTY IMAGES Druk je hand tegen je mond en praat. Wat je dan hoort, is ongeveer wat een baby hoort in de buik. Het is lastig te verstaan, maar baby’s krijgen wel het ritme van een taal of van muziek mee. Onderzoekers van de University of Helsinki (Finland) ontdekten in 2013 via hersenonderzoek dat baby’s direct na de geboorte de taal van hun moeder beter registreren dan een andere taal. Uit eerder onderzoek bleek al dat baby’s de begintune herkenden van het favoriete tv-programma van de moeder.…

Hoeveel aardachtige planeten zijn er al ontdekt? CALTECH / NASA Een planeet noemen we aardachtig als hij zoveel op de aarde lijkt dat er in theorie leven kan zijn. De planeet moet dus rotsachtig zijn en een temperatuur hebben waarbij water vloeibaar is. Er is ook een meer officiële definitie voor voorgesteld: de Earth Similarity Index (ESI). Dat is een ingewikkelde formule gebaseerd op de doorsnede, de dichtheid en de oppervlaktetemperatuur van een planeet. Planeten met ESI-waarden boven de 0,8 zien we als aardachtig. Volgens de site van de onderzoekers die deze index hebben bedacht, zijn er momenteel vijftien van dergelijke planeten bekend. Maar neem je de criteria voor bewoonbaarheid iets ruimer, dan zijn het er een stuk of zestig. De meest aardachtige is TRAPPIST-1d, met een ESI-index van 0,90.…

Is het nodig om fruit te wassen? BUPPHA WUTTIFERY/GETTY Tineke Overveen Meestal niet. Bestrijdingsmiddelen was je er sowieso niet makkelijk af, anders zou een regenbui ze ook wegspoelen. Maar als het goed is, wordt er niet zoveel op je fruit gespoten dat het kwaad kan voor de gezondheid. Bacteriën laten zich veel gemakkelijker wegwassen, zo blijkt uit onderzoek van de Tennessee State University uit de Verenigde Staten. Maar de kans dat fruit ziekmakende bacteriën bevat, is een stuk kleiner dan dat microben op groenten zitten. De reden is dat fruit boven de grond groeit en over het algemeen niet met aarde in contact komt. Wat wel kan, is dat besmet sproeiwater gebruikt is (dat is vooral een risico bij laag bij de grond groeiend, zacht fruit) of dat de bacteriën…

Hoe lang gaat bloed mee in je lichaam? Clive GETTY IMAGES Laten we dat eens bekijken per ingrediënt. Bloed bestaat uit bloedplasma en bloedcellen. Plasma bestaat grotendeels uit water, met daarin opgeloste eiwitten, mineralen, hormonen (die op de plaats van bestemming uit het bloed verdwijnen) en vetten. Hoe lang het water meegaat, is afhankelijk van de hoeveelheid die je verbruikt, vooral door te zweten en door uit te ademen. Aangezien je gemiddeld bijna een liter water per dag kwijtraakt, kun je ervan uitgaan dat dat water vrij snel weg is. Bloedcellen zijn er in drie soorten: rode en witte bloedcellen natuurlijk, en bloedplaatjes. Witte bloedcellen leven gemiddeld maar twee dagen, de bloedplaatjes gaan zo’n tien dagen mee. Het langst leven de rode bloedcellen: circa 120 dagen. Je hele bloed-voorraad van…

Geschiedenis Miss Daad Als je de criminaliteitsstatistieken geloven moet, gaan vrouwen minder vaak de fout in dan mannen (of ze worden minder vaak gesnapt). Toch zijn er heel wat vrouwelijke criminelen geweest. Dit zijn negen notoire madammen. TEKST: MELANIE METZ Deze negen vrouwen stonden hun mannetje in de criminaliteit 1 Koningin Bandiet WIKIMEDIA Wie? Belle Starr, oftewel Myra Belle Shirley (VS, 1848-1889), bijgenaamd de bandietenkoningin. Plaats delict? Texas, VS Misdrijf? De witte Belle trouwde in 1880 met Sam Starr, een Cherokee. Dat was dubieus in die tijd. Bovendien runde Belle een bende vanuit hun huis. De bende overviel reizigers en banken, en stal paarden. Voor een overval op een postkantoor verkleedde Belle zich als man, om niet teveel op te vallen. Veroordeeld? Belle werd van een waslijst aan strafbare feiten…

Zuinig met groen De milieu-impact van apparaten hangt niet alleen af van hoe zuinig ze zijn, maar ook van de energiebron die voor de productie en het gebruik wordt aangesproken. Bij het opwekken van energie uit gas of kolen komt veel CO2 vrij. In principe geldt dit niet voor het opwekken van groene stroom met wind of zon. Toch heeft ook groene stroom invloed op het milieu, want windmolens en zonnecellen moeten zelf ook ooit geproduceerd en onderhouden worden. En dat gebeurt nog lang niet altijd met groene energie. Windenergie heeft op dit moment de kleinste invloed op het klimaat. Hoe dan ook: ook als je groene stroom gebruikt, is het nog steeds wijs om zuinig met energie om te gaan. ‘Groene stroom is niet eindeloos beschikbaar’, zegt Kornelis Blok…

Oude barrels Rijd jij in een gloednieuwe auto? Dan ben je wel een uitzondering. • Volgens cijfers van het CBS uit 2016 is slechts zestien procent van de Nederlandse auto’s jonger dan drie jaar. Negentien procent is tussen de drie en zes jaar oud. • Ruim de helft van alle auto’s in Nederland is negen jaar of ouder. • We doen steeds langer met onze wagens, want twaalf jaar geleden was nog slechts 37 procent van ons wagenpark negen jaar of ouder. Vooral het aandeel auto’s van vijftien jaar en ouder steeg aanzienlijk. In 2006 was dat elf procent, in 2016 twintig procent. • Auto’s gaan nu ook later naar de sloop. Auto’s die daar in 2016 belandden, waren gemiddeld achttien jaar oud. Tien jaar daarvoor was hun gemiddelde leeftijd…

Sympathiek gestuntel Een klunzige actie hoeft niet altijd erg te zijn. Het kan er ook juist voor zorgen dat mensen je leuker vinden. Dat heet het pratfall effect. Maar dat werkt alleen als je verder een capabel persoon bent. Psycholoog Elliot Aronson (University of Texas, VS) voerde in 1966 een inmiddels klassiek experiment uit. Hij liet een groep studenten luisteren naar een radioshow waarin een acteur deelneemt aan een quiz. De ene keer speelt de acteur een intelligente student met een indrukwekkende schoolcarrière en beantwoordt hij de quizvragen bijna foutloos. De andere keer beantwoordt hij slechts eenderde van de vragen goed. Aan het eind van de show gooit de acteur in beide gevallen onhandig een kop koffie over zijn schoot. Aronson vroeg zich af: gaat deze onhandige actie sympathie opwekken?…

DOE DE TEST quest.nl Herken jij de griepfabels? Test het op quest.nl/griepfabels Op Quest.nl  staan meer dan 300 kennis- en persoonlijkheidstests. Wat je zoal kunt testen? Zoete test Waar zit meer suiker in: een blikje Red Bull of een smoothie? Ken jij de suikerbommen? Test het op: quest.nl/suikerbom Ben jij een honden-of een kattenmens ? Katten zijn eigenzinnige vrijbuiters. Honden zijn meer het type trouwe vrienden. En hun baasjes? Dat zijn meestal ook typische figuren. Met welk dier voel jij een klik? Test het op quest.nl/dierenvriend Wat weet jij van de Gouden Eeuw? Wat weet jij over Rembrandt en de VOC? Test je kennis over de Gouden Eeuw: quest.nl/goudeneeuw…

Witte sneeuw Asbest is een verzamelnaam voor verschillende mineralen met een vezelstructuur die voorkomen in de natuur. Alle soorten zijn kankerverwekkend. Crocidoliet of blauwe asbest is gebruikt als spuitasbest in woningen. Bruine asbest (amosiet) werd toegepast in materiaal voor geluidsisolatie en pleisterwerk. Het zijdeachtige chrysotiel (witte asbest) is de meestgebruikte variant. In de VS werd het ook gebruikt als nepsneeuw, bijvoorbeeld voor kerstversiering. Dan kijk je toch anders naar een film als The Wizard of Oz (1939), waarin het in een bepaalde scène asbest sneeuwt.…

Service & informatie Quest is een maandelijks magazine van Hearst Media Nederland C.V. Zuidpark Spaklerweg 52 1114 AE Amsterdam-Duivendrecht Luc van Os (CEO) Remy Kluizenaar (uitgever) ISSN 1573-4617 Jaarabonnement Nederland en België: € 77,35 (13 nummers). Losse nummers: € 5,95 Klantenservice abonnementen VOOR NEDERLAND Tel 088-0245444, e-mail: klantenservice@quest.nl Quest, Postbus 10985, 1001 EZ Amsterdam VOOR BELGIË Tel 078-480183, e-mail: klantenservice@quest-magazine.be Quest, Postbus 63, 2650 Edegem Abonnement opzeggen Telefonisch: in Nederland 088-0245444, in België 078-480183. Opzeggingen worden per einde van de gefactureerde periode verwerkt, mits uiterlijk één maand van tevoren doorgegeven aan de klantenservice. U heeft het recht uw abonnement na de eerste actieperiode, met inachtneming van de geldende opzegtermijn, tussentijds te beëindigen. Uw opzegging wordt binnen 14 dagen schriftelijk bevestigd. Sales Linda Boks (Commercieel directeur) Edwin Rijken (sales manager), Jerome…

POST ■ Smartphone In het kader ‘Doktertje spelen’ bij het artikel ‘Leve de smartphone’ (Quest 176) staat dat je met een opzetstukje via een mobiele telefoon kunt vaststellen of iemand een hartaanval heeft. Dat is veel te kort door de bocht. Met dat opzetstukje is misschien één type hartinfarct op te merken, maar er zijn er meer. Die zie je niet met een smartphone. Ik gebruik bewust niet het woord ‘hartaanval’. Dat is een term die je in de volksmond te pas en te onpas hoort: als iemand door een hartritmestoornis flauwvalt of sterft spreekt men vaak over ene ‘hartaanval’, ook als iemand een hartinfarct doormaakt. In mijn vak merk ik dat vaak, dat mensen met hulp van ‘dr. Google’ goed op de hoogte menen te zijn van allerlei medische…

NIEUWE VRAAG Frans Waardenburg kocht dit setje op een veiling. ‘Ik vond het een grappig voorwerp. Het zijn twaalf koperen pionnen die onderop genummerd zijn van één tot en met twaalf. De pion met het knopje bovenop, is nummer twaalf.’ Weet jij wat het is? Mail het ons (redactie@quest.nl) of stuur een briefje naar Quest, Wat is dit?, Spaklerweg 52, 1114 AE Amsterdam-Duivendrecht. Stuur ook in Heb je zelf een voorwerp waarvan je niet weet wat het is? Maak er een scherpe foto van, niet kleiner dan 1 MB, en mail die naar redactie@quest.nl. Misschien weet een Quest-lezer wat het is.…

Leuk bedacht ‘Een aantal jaar terug is er een prijsvraag geweest: bedenk een oplossing voor gladheid op het spoor’, vertelt Willem van Ravenswaay van NS. Er kwamen heel wat suggesties binnen, maar dé oplossing zat er niet bij. Een oplossing moet snel zijn en langdurig effect hebben. Want op de drukste trajecten komt elke tien minuten een trein langs, terwijl continu blaadjes op de rails belanden. Dat maakt het vinden van een oplossing lastig. ‘Als het een eenvoudig probleem was, hadden we het al opgelost.’ • Kan het blad niet gewoon van de rails geveegd worden? Dan moeten er wel langs honderden kilometers spoor veegploegen klaarstaan, die aan de slag gaan na elk zuchtje wind. In sommige landen zijn op treinen blazers gemonteerd, maar het is lastig om die bij…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? ‘Van bleekselderij verlies je calorieën’ Waar bestaat bleekselderij nou uit? Heel veel water en maar een paar calorietjes. Minder dan je kwijtraakt met kauwen en verteren, klinkt het aan de borreltafel. Bevat bleekselderij echt ‘negatieve calorieën’? Zit er iets in? GETTY IMAGES In bleekselderij zit inderdaad niet bijster veel energie: veertien kilocalorieën per honderd gram, om precies te zijn. Dat is de helft van broccoli, negen keer minder dan spaghetti en ruim dertig keer minder dan in chips. Maar is het voldoende om je lichaam calorieën te laten verbranden? Zo’n tien procent van de energie die we via ons eten binnenkrijgen, gaat op aan…

Lachen als een liedje fragmenten van 97 twintigers die grappige filmfragmenten te zien kregen. Wat bleek? De mannen maakten meer snuif- en snurkgeluiden dan de vrouwen. Die lachen veel melodieuzer dan mannen. Het gelach van een vrouw lijkt soms wel op gezang, merkten de onderzoekers. Niet alleen de humor van mannen en vrouwen verschilt. Ook de reactie op een grap is anders. De seksen hebben een nogal verschillende manier van lachen, merkten onderzoekers van de Vanderbilt University en Cornell University (VS) in 2001. Ze analyseerden 1024 lach-Het stemgeluid van vrouwen gaat ook flink de hoogte in: een lachende vrouw produceert een twee keer zo hoog geluid als een vrouw die ‘normaal’ praat. Bij mannen was dat verschil nog iets groter. Hun lach klonk tweeënhalf keer hoger dan hun normale stemgeluid.…

Vrouwen en peterselie ‘Vrouwen zonder humor verschillen in twee opzichten van vrouwen mét: ze hebben geen humor en ze zijn 1.000.000 maal zo talrijk.’ Columnist Geo Staad (beter bekend als Drs. P.) schrijft in 1966 in het Algemeen Dagblad waarom vrouwen en humor een ongelukkige combinatie zijn. Dat heeft volgens hem te maken met hun ‘geestelijke horizon’, die beperkter zou zijn dan die van de man. Vrouwen denken ‘zintuiglijk en concreet’, vindt Drs P. ‘Een vrouw ziet, een man schouwt. (…) Welnu, humor is schouwen. (…) Humor is het bijeenbrengen van elementen die een aangename en acute spanning opwekken.’ Daarin zouden vrouwen het tegen mannen afleggen. Een vrouw is druk met ‘gordijnstof, huidverzorging, de was, haar weekblad, fijngehakte peterselie, de kinderen, Aznavour en glaswerk’, aldus Drs. P. En dat was…

Geschiedenis Word maar snel weer beter De opkomst van elektriciteit als krachtbron veroorzaakte in de eerste helft van de vorige eeuw een schokgolf in de medische wereld. Het ene na het andere wonderapparaat zag het daglicht. De meeste daarvan werkten niet. Behalve dan op de lachspieren. TEKST: PATRICK OXSENER ULLSTEIN BILD/GETTY Niet alle medische vindingen uit de vorige eeuw bleken een succes Zweetdoos Een eeuw geleden waren Finse hardlopers de allersnelsten. Hun geheim? De sauna. Zweten versoepelt spieren en verbetert de bloedsomloop. De medische wereld zag er wel brood in. Stoomtherapie bestaat nog steeds. Maar niet in deze elektrische zweet-doos. Stroom en water bleek best een linke combi. Handig bij polio De ijzeren long nam in geval van verlammingsverschijnselen tijdelijk de ademhaling over. Daarmee redde het gigantische apparaat levens tijdens…

Minder mag De Vliegende Panters vertelden met een Surinaams accent over Dikkie Dik die als heroïnejunk een autoradio stal. Hans Teeuwen strooide kwistig met het woord ‘neger’. Dat was heel normaal in het cabaret van vijftien tot twintig jaar geleden. Cabaretiers maken nu minder racistisch getinte grappen, zegt letterkundige en humor-specialist Ivo Nieuwenhuis van de Radboud Universiteit. ‘In de jaren negentig werd er hard gelachen en weinig gediscussieerd over racistische grappen’, zegt hij. ‘Inmiddels ligt racisme gevoeliger. Het wordt gezien als iets dat voortkomt uit onbewuste denkpatronen. Komieken die denigrerende of kwetsende grappen over andere bevolkingsgroepen maken, krijgen nu veel meer kritiek.’ Om die kritiek voor te zijn, kiezen sommige cabaretiers een middenpositie. Over Zwarte Piet maken bijvoorbeeld Jochem Myjer en Ali B wel grappen, maar ze nemen geen standpunt…

Nette meisjes Ze schrijven sneller, hun handschrift is beter leesbaar en het ziet er verzorgder uit. De schrijfvaardigheid van meisjes is op veel punten beter dan die van jongens. Dat blijkt uit de Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau uit 2009 van Cito. In groep acht was 33 procent van de handschriften van de jongens slecht of onvoldoende leesbaar. Bij de meisjes was dat niet meer dan vijf procent. En meisjes schrijven niet alleen leesbaarder, hun schrijfsels zijn inhoudelijk en stilistisch ook beter en beter opgebouwd. En dan zijn ze ook nog eens beter in spellen, grammatica, interpunctie en zinsontleding. Dat meisjes betere schrijvers zijn dan jongens, heeft er onder meer mee te maken dat ze in hun vrije tijd meer schrijven en daar ook meer plezier in hebben dan jongens.…

Aai eens een plant Praten tegen je plant kan gezellig zijn, maar probeer ook eens of aaien hen iets doet. Volgens plant-onderzoekers van de Université de Fribourg (Zwitserland) is dat voor je plant in elk geval prettig. Nou ja, prettig, het helpt de weerstand van de plant te verhogen. De wetenschappers probeerden het in 2013 uit bij de zandraket. Ze wreven de blaadjes voorzichtig tussen duim en wijsvinger. Er komen dan stoffen in vrij die het groen beschermen tegen schimmels. Volgens de onderzoekers is het beschermingsmechanisme een stressreactie van planten. Ze vertonen vergelijkbare reacties als hun bladeren bijvoorbeeld beschadigd raken. MARCEL VAN DEN BERGH/HH…

Hoe kun je aan een fossiel zien of het een zoogdier was of bijvoorbeeld een reptiel? Sanne De meest zichtbare verschillen tussen reptielen en zoogdieren zijn hun huid (schubben versus haar) en hun manier van voortplanten (met eieren versus levendbarend). Maar deze kenmerken fossiliseren niet. Gelukkig verschillen hun skeletten ook. Zo bestaat de onderkaak van reptielen uit meerdere botten, die van zoogdieren uit slechts één. Daarnaast zitten de heupbeenderen bij zoogdieren aan elkaar vast, terwijl ze bij reptielen zijn gescheiden. Ook het oor helpt bij het determineren: wij zoogdieren hebben daar drie gehoorbeentjes (de hamer, het aambeeld en stijgbeugels), terwijl in het oor van reptielen alleen stijgbeugels zitten. MARIO TAMA/GETTY IMAGES…

Waarom komt op basisscholen hoofdluis voor en op middelbare scholen praktisch niet? ‘Praktisch niet’ is wat overdreven. Uit het onderzoek Luis thuis? dat het RIVM deed tussen 2015 en juli 2017 bleek dat gemiddeld vijf procent van de basisscholieren last van hoofdluis heeft. Bij middelbare scholieren was dat inderdaad een stuk minder, maar nog altijd iets meer dan twee procent. Dat percentage stijgt zelfs. Anders dan men vroeger dacht, springen luizen niet over via kleren aan de kapstok, maar alleen via hoofd-aan-hoofd-contact. Kleine kinderen spelen vaker met hun hoofden tegen elkaar dan wat oudere kinderen. Maar middelbare scholieren zitten dankzij alle selfies en group hugs ook steeds vaker met hun koppen bij elkaar. G.H. Brasser…

Weet een slagboom dat een auto gepasseerd is? Jesper de Wilde SHUTTERSTOCK Ja, de meeste slagboom-systemen hebben een detectielus in het asfalt die het gewicht van een auto opmerkt. Als de auto onder de slagboom door is, geeft de lus een signaal en gaat de slagboom dicht. Zulke lussen kunnen alleen zware objecten meten. Ze doen dus niets als er een fietser of voetganger overheen rijdt. Daarvoor zijn er systemen beschikbaar die reageren op beweging of op licht, maar die zijn makkelijker te manipuleren. Bijvoorbeeld door je hand voor de detector te houden.…

Waaraan danken vissen hun typische visgeur? Stefanie GETTY IMAGES Die geur wordt door de afbraakproducten van trimethylamine N-oxide veroorzaakt. Dat molecuul gebruiken vissen voor de waterhuishouding in hun cellen. Zeewater heeft een zoutconcentratie van drie procent, en dat is hoger dan de ideale zoutconcentratie in het lichaam: die is circa één procent. Wie zijn vinger weleens in een sterke zoutoplossing heeft gestoken, weet dat de huid dan gaat rimpelen. Dat komt doordat water uit de cellen naar de zoutoplossing stroomt. Zonder trimethylamine N-oxide zou dit bij vissen in zeewater ook gebeuren: het molecuul zorgt ervoor dat een vis water vasthoudt in de cel. Is een vis dood, dan wordt dit molecuul door bacteriën afgebroken tot trimethylamine, en dat zorgt voor de typische visgeur. Verse vis ruikt dan ook veel minder…

Als je duizelig bent van rondjes draaien, helpt het dan als je de andere kant op draait? Dennis GETTY IMAGES In principe wel. Dat je duizelig wordt, komt door drie met vloeistof gevulde kanalen in het evenwichtsorgaan in je binnenoor. Als je je hoofd beweegt, gaat die vloeistof een bepaalde kant op bewegen. Haarcellen in die kanalen buigen in dezelfde richting en geven daarmee een seintje aan je hersenen dat je beweegt. Maar draai je langere tijd rond en sta je dan ineens stil, dan draait de vloeistof nog een tijdje door. Je brein krijgt dan tegenstrijdige signalen: het evenwichtsorgaan zegt dat je hoofd beweegt, je ogen zien dat je stilstaat. Dat is wat je duizelig maakt. Draai je nu de andere kant op, dan geef je de vloeistof een…

Milieu Weg ermee? Nieuwe apparaten zijn vaak zuiniger dan hun oude voorgangers. Maar de productie is weer niet goed voor het milieu. Wat moet je als consument? Je oude koelkast, wasmachine of auto pas wegdoen als hij het niet meer doet? Of hem eerder vervangen voor een energiezuiniger exemplaar? TEKST: ELLY POSTHUMUS Wanneer is het beter om je oude wasmachine of koelkast te vervangen? Hij zucht, steunt en trilt af en toe. Maar hij doet het. Mijn koelkast is minstens tien jaar oud. Ik kocht hem in 2008, met de rest van de keuken, tweedehands op Marktplaats. Echt energiezuinig zal hij niet zijn, want de laatste jaren zijn koelkasten een heel stuk ‘groener’ geworden. Ik denk er weleens over om hem te vervangen. Dan zou ik er meteen een met…

Oudje werkt prima In 2014 kreeg Leo van Gemeren uit Zeeland een nieuwe wasmachine. Dat werd tijd: zijn oude kreeg hij in 1985 van een buurvrouw, toen de machine al ruim dertig jaar oud was. Hij was in 1953 uit de fabriek gerold en was daarmee drie jaar ouder dan Van Gemeren zelf. In 2014 deed de wasmachine van 61 jaar het nog uitstekend. Het ding was nog nooit kapot gegaan. Waarom Van Gemeren dan toch een nieuwe kreeg? Die won hij met een prijsvraag van klimaatbureau Hier: de Nederlander met de oudste, werkende wasmachine kreeg een nieuw energiezuinig exemplaar. Hoeveel energie zijn oude apparaat vrat, is helaas niet bekend.…

Niet te stuiten Een oud barrel kun je natuurlijk best afdanken. Maar hem aan de praat houden, kan ook leuk zijn. • De oudst functionerende auto is La Marquise. Deze op stoom rijdende wagen stamt uit 1884. Je moet hem opstoken met hout en kool. Het duurt dertig of veertig minuten voordat hij genoeg stoomdruk heeft om te kunnen rijden. Zijn topsnelheid is 61 kilometer per uur. • De FACOM 128B werd in 1959 gebouwd. Deze computer staat vandaag de dag nog steeds te werken in de Fujitsufabriek in Numaza (Japan). Hij beslaat een oppervlak van zo’n 65 vierkante meter en heeft ongeveer net zoveel rekenkracht als een rekenmachine. • Hij brandt sinds 1901. Daarmee is de Centennial Light de oudst brandende gloeilamp ooit. Het handgeblazen peertje hangt in een…

Lange ledematen In de puberfase transformeert je lichaam compleet, daar heeft iedereen zo zijn problemen mee gehad. Maar voor sommigen is het ongemak net even groter dan voor anderen. Een studie van de Università di Bologna (Italië) uit 2016 maakt duidelijk dat jongens na een groeispurt in de puberteit extra klungelig bewegen. In het experiment lieten onderzoekers 88 jongens, allemaal vijftien jaar oud, over een rechte lijn lopen. De soepelheid van de pas, de regelmaat van het loopritme en het evenwicht werden gemeten met sensoren op de lichamen. Drie maanden later herhaalden ze het experiment. Wat ze zagen? De jongens die in de tussenliggende maanden meer dan drie centimeter waren gegroeid, bleken klungeliger te lopen dan eerst. Hun pas was minder soepel en het ritme van de stappen onregelmatiger. Ook…

ONMOGELIJK ONDERZOEK Stressvol zwanger ALS ETHISCHE, PRAKTISCHE OF ANDERE OBSTAKELS NIET ZOUDEN BESTAAN, WELKE EXPERIMENTEN ZOUDEN WETENSCHAPPERS DAN DOLGRAAG EENS UITVOEREN? AFLEVERING 19: ANJA HUIZINK, HOOGLERAAR ONTWIKKELINGSPSYCHOPATHOLOGIE AAN DE VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM EN DIRECTEUR VAN HET AMSTERDAM STRESS LAB: STEL ZWANGERE VROUWEN BLOOT AAN STRESS. Welk experiment zou je willen uitvoeren? ‘Ik wil ontdekken welk effect stress tijdens de zwangerschap op het ongeboren kind heeft. Zo’n experiment moet je doen met meer dan honderd zwangere proefpersonen. Die verdeel ik over verschillende groepen. De ene groep krijgt relatief weinig stress te verduren, bijvoorbeeld maar eens in de week. De andere groep veel meer. De stress veroorzaken we door de proefpersonen verschillende dingen te laten doen, zoals een presentatie of speech laten geven voor een grote groep mensen. Daarna kijken we hoe…

Ziek van asbest ALAMY • Jaarlijks sterven ruim 107.000 mensen op aarde aan asbestziekten zoals mesothelioom (asbestkanker) of longkanker. • In 1989 kregen 279 Nederlanders de diagnose mesothelioom. In 2016 waren dat er ongeveer 600. • In zo’n negen op de tien gevallen is werkgerelateerde blootstelling, bijvoorbeeld in de bouwsector, de boosdoener. • Het is te verwachten dat tot 2035 nog ruim 8000 mannen en 1100 vrouwen sterven aan mesothelioomkanker. • Asbestkanker is erg dodelijk. Een jaar na de diagnose zijn bijna zes op de tien patiënten overleden. Na vijf jaar leeft nog maar zes procent. Ter vergelijking: bij longkanker is na vijf jaar nog 19 procent in leven, bij hersenkanker 25 procent, en bij borst- en prostaatkanker bijna 90 procent. BRONNEN: RIVM EN INTEGRAAL KANKERCENTRUM NEDERLAND…

LEZEN Mark Traa Nieuwe kleuren De Braziliaanse kunstenares Marina Amaral kleurde op de computer 200 oude zwartwitfoto’s in. Het resultaat is verbluffend. TEKST: MARK TRAA Als je aan de Amerikaanse Burgeroorlog denkt, welke beelden krijg je dan in je hoofd? Denk de speelfilms even weg, dan doemen vanzelf groezelige zwart-witfoto’s op. Meer was er ook niet, anderhalve eeuw geleden. Tot aan de Tweede Wereldoorlog werd het leven in zwart-wit vastgelegd, op enkele experimentele uitzonderingen na. Het is dus niet raar dat we zwart-wit ‘oud’ vinden en kleur als ‘nieuw’ beschouwen. Wat nu als we die oude zwartwitfoto’s inkleuren, zó realistisch dat je bijna niet kunt zien dat de opnamen van vóór de uitvinding van de kleurenfotografie stammen? Met nieuwe digitale technieken is dat mogelijk. Een gedigitaliseerde oude foto kan pixel…