Inhoudsopgave van Editie 3 - 2023 - Quest

In de kop van Noord-Holland, bij de Afsluitdijk, liggen deze ronde grasbanen. Maar voor het gras hebben de landschapsarchitecten van bureau Hosper, kunstenaar Pé Okx en ecoloog Cor ten Haaf ze niet ontworpen. Het gaat om de waterpartijen ertussen, waar vissen kunnen paaien en hun kroost opgroeit. Viskringloop, heet het ontwerp dan ook. De dieren komen het gebied binnen via vishevels, waardoor ze over de dijk heen kunnen zwemmen. En de mens? Die mag er rondlopen. Voor wie zou die witte uitkijktoren anders gebouwd zijn?…

Het Centraal Bureau voor de Statistiek rapporteert elk kwartaal hoe de arbeidsmarkt in Nederland ervoor staat. Maar hoe komt het aan z’n cijfers? Ten eerste zijn er de vacatures. Het CBS verzamelt ze online en bij bedrijven. Dan is er de polisadministratie. Werkgevers zijn verplicht om het aantal banen, de lonen en de gewerkte uren bij te houden. Ten slotte is er de grote Enquête Beroepsbevolking. Via deze vragenlijst wordt Nederlanders tussen 15 en 75 het hemd van het lijf gevraagd. De enquête, de polisadministratie en de actuele vacatures geven samen een goed beeld van de arbeidsmarkt. Maar helemaal volledig is dat beeld niet. Arbeidsmigranten die wel in Nederland werken, maar hier geen woonadres hebben, vallen buiten de cijfers. Net als mensen die zwart werken en dus in geen enkele…

Helpt koffie tegen corona? Misschien een beetje, denken onderzoekers van de Jacobs University Bremen (Duitsland). Zij bekeken in hun lab de bestanddelen van koffie en ontdekten dat het chlorogeenzuur 5-CQA je beschermt tegen het virus. Dat zuur kan er namelijk voor zorgen dat het spike-eiwit van corona, een onderdeeltje van de buitenkant van het virus, verandert. Daardoor bindt het zich niet zo goed aan onze cellen en worden niet zo veel nieuwe mutaties gevormd. Het betekent helaas niet dat koffie alle virussen onschadelijk maakt. Met veel koffiedrinken hadden we de pandemie dus niet kunnen tegengaan. KORT DOOR DE BOCHT ■ Koffiedrinkers lopen minder risico op diabetes type II (Karolinska Institutet, Zweden, 2018) ■ Finnen drinken de meeste koffie van iedereen: gemiddeld zo’n vier koppen per dag, twee keer zoveel als…

Welk geluid maak je als je flinke diarree hebt? Plffsssshhh? Onderzoekers van het Georgia Institute of Technology (VS) analyseerden honderden geluidsopnames van toiletbezoeken en ontwikkelden daarmee een apparaat dat kan horen of er op een pot al dan niet nat gepoept wordt. En dat is handig, want diarree is vaak een bijwerking van besmettelijke ziekten zoals cholera. Door het apparaat in openbare toiletten op te hangen, kan het tijdig worden gesignaleerd als veel mensen aan de dunne zijn. En daarmee kan een besmetting worden ingeperkt. Er is nog wel werk aan de winkel: het apparaat is getraind om te luisteren naar poepgeluiden op westerse wc’s. Omdat cholera vooral in ontwikkelingslanden voorkomt, waar toiletten er vaak anders uitzien en anders klinken, willen de wetenschappers nog veel meer geluiden analyseren. Onderzoek doen…

Bijna alle inwoners van Zuid-Korea vieren hun eerstvolgende verjaardag niet dat ze een jaartje ouder worden, maar een jaartje jonger. Dat zit zo: volgens het Koreaanse leeftijdsysteem zijn alle Koreanen een jaar oud bij hun geboorte en worden ze elk jaar op 1 januari een jaartje ouder, ongeacht of ze nou zijn geboren in januari, juni of december. Die leeftijd staat in het paspoort en bepaalt wanneer een tiener alcohol mag drinken, roken en zich mag aanmelden voor het leger. Een verwarrend systeem dat leidde tot discussies en fraude. En dus besloot de overheid voortaan het internationale systeem te hanteren: je bent 0 als je geboren wordt en op je geboortedag word je een jaar ouder. KORT DOOR DE BOCHT ■ Iemands leeftijd is in Zuid-Korea erg belangrijk voor zijn…

Wat atoomklokken in feite doen, is het aantal trillingen tellen van lichtdeeltjes die bepaalde atomen uitzenden. Dat is elke seconde weer een enorm, maar onveranderlijk getal. De kleinste telafwijking kunnen we meten en doortrekken naar een grotere tijdspanne. ‘Er is maar één probleem’, zegt natuurkundige Marcel Vonk van de Universiteit van Amsterdam. ‘Zodra je een superieure atoomklok bouwt, bepaalt die de nieuwe definitie van een seconde. Dus hoe kun je dan zeggen dat hij voor- of achterloopt? Door hem met zichzelf te vergelijken. Als wetenschappers zeggen dat zo’n klok na een miljard jaar een seconde fout loopt, bedoelen ze: als je tien van zulke klokken tegelijk aanzet, lopen ze over een miljard jaar onderling binnen een seconde gelijk.’ FLITS ■ De beroemdste klok ter wereld (de Big Ben) verliest zijn…

Een trillend spiertje kan het begin zijn van de vreselijke spierziekte MS. Maar schrik niet, want in bijna alle gevallen gaat het om een onschuldige seinstoring in je lichaam. Zenuwbanen zorgen ervoor dat instructies uit je brein bij je spieren belanden: ‘Nu aanspannen!’ Die zenuwen maken gebruik van mineralen (magnesium, kalium, calcium) en signaalstofjes (GABA en acetylcholine) om hun elektrische instructies door je lichaam te sturen. Vermoeidheid, stress, uitdroging, medicatie, drugs, adrenaline, een slecht dieet of een overdosis cafeïne kan een onbalans veroorzaken in de concentratie van deze stofjes. Daardoor kan het gebeuren dat een van je spiertjes, bijvoorbeeld onder je oog, een tijdlang een foutief signaal doorkrijgt.…

Vraag & Antwoord Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. Er zijn allerlei soorten hijskranen. ‘Mobiele kranen hebben wielen en rijden zelf naar de plek van bestemming’, vertelt Job Maliepaard van Beequip, financier van zwaar materieel zoals hijskranen. ‘De torenkranen, die bijvoorbeeld gebruikt worden voor het bouwen van flatgebouwen, worden in onderdelen vervoerd. Die worden in stukken uit elkaar gehaald en op opleggers naar de bouwplaats gebracht.’ Daar worden ze met een mobiele hijskraan weer in elkaar gezet. Het opstellen van zo’n torenkraan kan soms wel dagen duren. Maar hij kan dan ook wel honderd meter hoog worden. Mobiele kranen zijn vaak telescoopkranen met een telescopische uitschuifbare giek (de arm…

Er liggen pakketjes voor ons klaar op Mars! Daar verzamelt het rondrijdende karretje Perseverence van NASA kleine stukken gesteente in tien titanium buizen. Die poept hij in de eerste maanden van dit jaar uit, zodat ze verspreid over een zeker oppervlak komen te liggen. Waarom? De buisjes zijn een back-up. Perseverence houdt een deel van de steentjes zelf. In de komende jaren wil NASA een nieuwe lander op Mars zetten die de steentjes uit Perseverence haalt en die via een meegebracht raketje naar de aarde schiet. Lukt dat niet? Dan kan de toekomstige lander de nu uitgepoepte buizen verzamelen en proberen om die naar de aarde te sturen. De gesteentes zijn belangrijk omdat ze wellicht sporen van leven op Mars bevatten. KORT DOOR DE BOCHT ■ Op 21 december 2022…

In 2021 had het Italiaanse bergdorpje Roccaraso last van een vraatzuchtige beer. Hij ving kippen, at fruitbomen leeg en verbouwde een sterrenrestaurant toen hij daar eten zocht. Dat kon zo niet langer. De beer werd gevangen en 150 kilometer verderop losgelaten in een gebied met meer wilde beren. Maar dat beviel hem niet. De beer liep terug en is nu weer in Roccaraso. De chef-kok van het restaurant zag hem panettone eten, een soort vruchtencake. De beer, die inmiddels Juan Carrito genoemd wordt, is niet bang voor mensen en trekt zich niks aan van harde geluiden. Gevaarlijk is hij wel, dus de dierenbescherming zal hem vermoedelijk opnieuw wegbrengen, in de hoop dat Juan de keuken niet opnieuw opzoekt. KORT DOOR DE BOCHT ■ Beren zijn beschermd in Italië, dus ze…

Troubadours vonden de liefde niet uit. Wel zagen ze dat hun rijke publiek er pap van lustte Zo’n duizend jaar geleden gingen de troubadours in Frankrijk uit een ander vaatje tappen. De liederen die ze zongen aan de hoven van graven en hertogen draaiden voortaan om de liefde. Hoofse liefde, die een edelman heldendaden liet verrichten voor een onbereikbare aanbedene. Of brandende liefde, waarvoor de hoofdpersoon alles opgaf. Europa vond de romantiek uit, leek het wel. Daar hebben we nog steeds plezier van, want het is nooit meer opgehouden: in de verhalen die we elkaar in de 21ste eeuw vertellen, van kasteelromans tot films, leidt bijna altijd de liefde. Hoe komt dat? ● Bedankt, troubadour! Moeten we de troubadours bedanken voor onze zwijmellust? Dat is de vraag. Zij vonden de…

In 2022 waren 11.451.000 mensen in ons land aan het werk, een recordaantal. In deze cijfers zijn álle banen meegeteld: voltijd, deeltijd en zelfstandigen. Toch staan in Nederland ook nog veel mensen ‘aan de kant’: 1,2 miljoen. Dit ‘onbenut arbeidspotentieel’ bestaat uit vier groepen mensen: werklozen, mensen die direct beschikbaar zijn voor werk (maar niet recent hebben gezocht), mensen die niet beschikbaar zijn (maar wel hebben gezocht) en onbenutte deeltijdwerkers. Meer dan een half miljoen mensen valt in de laatste categorie: deeltijdwerkers die méér uren willen werken en hier ook direct beschikbaar voor zijn.…

Wat gebeurt er als er een meteoriet op de Quest-redactie valt? We nemen een ijzeren bonk met een diameter van 500 meter en gooien die met dertig kilometer per seconde op Amsterdam. Al bij de inslag komt meer energie vrij dan de hele wereld consumeert in een jaar tijd en er ontstaat een krater van 633 meter diep, waarin 459.400 mensen verdwijnen. Door de vuurbal die daarna ontstaat, verbranden nog eens vijf miljoen mensen, en tot aan Groningen en Brussel lopen mensen brandwonden op. Dan volgt een schokgolf: tot 192 kilometer ver storten huizen in: nog eens 1,5 miljoen slachtoffers. Klaar nu? Nee, er volgen nog een tornado en een aardbeving. En dat kost nog eens drie miljoen mensen het leven. Hoe we dit weten? Kijk op tinyurl.com/asteroide2 en gooi…

BROODJE AAP? ER WORDT VAN ALLES BEWEERD OVER VOEDSEL. WELKE CLAIMS MOGEN WE SLIKKEN ALS ZOETE KOEK EN WELKE KUNNEN WE BETER MET EEN KORREL ZOUT NEMEN? Zit er iets in? Inderdaad, vitamines vind je wel in je vruchtensapje. Een enkel glas jus biedt al meer dan de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid vitamine C. Maar daarvan krijg je in de meeste gevallen toch al wel genoeg binnen. Over suikers moet je je meer zorgen maken. En daar zitten vruchtensappen ook boordevol mee. In een ‘supergezond’ glaasje sinaasappelsap of een smoothie zit nagenoeg evenveel suiker als in een glas cola. Die suiker wordt er niet aan toegevoegd, die zit in het fruit. Je maag reageert niet anders op suikers uit een rood blikje dan die uit een fitgirldrankje. Fabrikanten kunnen het nog…

Wat was er gebeurd als New York Nederlands was gebleven, of als de Romeinen niet waren verdwenen? 1 GEEN 9/11 WAT ALS… OSAMA BIN LADEN EERDER WAS GEDOOD JAAR? 2000/2001 Wat er echt gebeurde Op 11 september 2001 vlogen twee vliegtuigen het World Trade Center in New York in. Een derde boorde zich in het Pentagon en een vierde stortte neer op het Amerikaanse platteland. Het brein achter de aanslagen was Osama bin Laden, leider van terreurorganisatie al-Qaida. Uit recent vrijgegeven Britse documenten blijkt dat de Amerikanen negen maanden eerder ontdekten waar Bin Laden zich bevond: in Pakistan. Hij stond toen al hoog op de Ten Most Wanted Fugitives-lijst van de FBI, vanwege aanslagen op Amerikaanse ambassades in Afrika en een aanval op een marineschip. Ze wilden hem vermoorden door…

Vraag & Antwoord Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. Stel je voor: je bent een van de (naar schatting) 26.000 grijze walvissen uit de zogeheten oostelijke Pacifische walvisgroep. Elk jaar trek je eind februari van Mexico naar Alaska, waar je rond mei aankomt om je een zomer lang vol te vreten aan kreeftachtigen en andere bodemdieren. Er verdwijnt per dag maar liefst 1300 kilo in je grote mond, als we de visserijdienst van de Amerikaanse staat Alaska mogen geloven. Je vetlaag groeit in die maanden gestaag. Die heb je ook nodig, want halverwege oktober vertrek je weer naar Mexico en onderweg is er geen tijd om te eten. In…

Vraag & Antwoord Vragen waar je al jaren mee rondloopt? Quest geeft antwoord. Mail je vraag naar redactie@quest.nl. Of stuur de vraag naar Redactie Quest, Moermanskkade 500, 1013 BC Amsterdam. Een batterij kun je vergelijken met twee emmers. Als je een liter water overgiet van de ene emmer in de andere, verspil je altijd wat druppels. Na duizend keer overgieten is van je oorspronkelijke liter weinig meer over. Zo gaat dat ook met de lithiumbatterij in je laptop of telefoon. Elke keer dat je hem oplaadt of gebruikt, stromen lithiumdeeltjes heen en weer tussen de positieve en negatieve elektroden. Onderweg vinden er altijd wel onbedoelde chemische reacties plaats, waardoor lithiumdeeltjes verloren gaan. Ook zorgt het continu volproppen en leegpersen van de elektrodes voor een daling van de laadcapaciteit, zoals bij…

De tijd die je brein nodig heeft om een plaatje te herkennen dat je ogen zien, is erg kort. Het hele proces duurt niet langer dan dertien milliseconden, ontdekten wetenschappers van de Massachusetts Institute of Technology (VS). Ze lieten proefpersonen heel kort afbeeldingen zien. Daarna werd aan hen gevraagd wat ze dachten dat ze hadden gezien. Gedurende het experiment kwamen de afbeeldingen steeds korter in beeld. Ook toen ze slechts dertien milliseconden zichtbaar waren, had een flink deel van de proefpersonen het bij het juiste eind. Misschien kan ons brein nog wel sneller beelden verwerken, maar de computers die de onderzoekers in 2014 gebruikten konden de afbeeldingen niet korter laten zien.…

Dat weet niemand en dat is precies het idee achter het gezegde ‘tot in de pruimentijd’. Als je een kasteel runt met een pruimenboomgaard is de pruimentijd de zomer, want dan zijn de vruchten rijp. Die gelukkige situatie gold begin zeventiende eeuw voor de beroemde dichter P.C. Hooft. In een van zijn brieven aan zijn geliefde Maria Tesselschade vinden we het eerste gebruik van deze term. Hij nodigde haar uit om weer bij hem in het Muiderslot te komen logeren ‘teeghens den pruimtijdt, die voorhanden is.’ P.C. Hooft bedoelde de term dus letterlijk. Pas later, toen mensen zónder eigen kasteel maar mét een voorliefde voor Hoofts werk de uitdrukking overnamen, is de betekenis langzaam verwaterd tot ‘hopelijk tot ooit’.…

Het verschil tussen mannen- en vrouwenshampoo ruik je meteen als je de fles open maakt. Die voor vrouwen is vaak bloemig of wat zoetig, die voor mannen meestal fris. Mannen hebben volgens fabrikanten een voorkeur voor scherpe geuren, zoals munt, tijgergras of bomen. Afgezien van de geur en het labeltje op de fles zijn shampoos voor mannen en vrouwen gewoon hetzelfde. En dat is niet vreemd, want het haar van de man verschilt qua structuur ook niet van dat van de vrouw. Haartypes kunnen wel verschillen. Zo heeft de ene persoon vet haar en de ander droog. Maar ook dat is bij zowel mannen als vrouwen zo. Waarom we dan toch onderscheid maken? Marketing. Om mannen aan de haarverzorgingsproducten te krijgen, worden ze gelokt met stoere geuren, en beelden van…

De Patagotitan mayorum was misschien wel de grootste dino ooit. Het was een plantetende dinosaurus met een lange nek, een lange staart en vier brede poten. Hij woog rond de 75 ton. Anne Schulp, dino-onderzoeker bij Naturalis en hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, laat een foto zien van een opgraving in de Argentijnse streek Patagonië. ‘Dit is een bot van zo’n heel grote langnekdino.’ Op de foto ligt Schulp op de grond met uitgestrekte armen. Naast hem ligt een dijbeen. Het bot is zo breed dat het een beetje lijkt op een pilaar uit een Griekse tempel. ‘Ongeveer 2,30 meter lang.’ Waarom hadden deze dieren zulke bizarre afmetingen? En zou een olifant net zo groot kunnen worden als hij een gigantisch lange evolutietijd kreeg om steeds verder te groeien? Als…

Volgens onderzoekers aan de University of Chicago (VS) hechten mensen zich te weinig aan hun apparaten. Gevolg is een grote berg elektronisch afval. Zouden mensen langer gebruik maken van een apparaat als het zou leven? Ze maakten een smartwatch met een compartiment met slijmzwam erin. Geef je die regelmatig een mengsel van water en haver, dan groeit het organisme en verspreidt het zich door het horloge. Pas dan vormt het een elektronisch circuit, waardoor het horloge de tijd kan aangeven, plus de hartslag van de drager. Je moet het dus voeden om het laten werken. Gebruikers die het ding een paar weken om hun arm hadden, zeiden zich daadwerkelijk verbonden te voelen met het horloge. KORT DOOR DE BOCHT ■ Proefpersonen zagen het horloge als huisdier, sommigen gaven het ding…

Een visje bakken, dat deden onze voorouders al heel lang. Archeologen van onder meer de Hebrew University of Jerusalem (Israël) vonden bij opgravingen in hun land de resten van een twee meter lange, karperachtige vis. Het dier leefde zo’n 780.000 jaar geleden en is toen volgens de onderzoekers door mensachtigen met vuur voor consumptie bereid. Dat zien ze aan de tanden van de vis, die door hoge temperaturen een andere structuur hebben gekregen. De vis werd waarschijnlijk boven een vuur gebakken. Onderzoekers nemen aan dat mensachtigen al zo’n 1,5 miljoen jaar met vuur koken, maar bewijs daarvoor is er niet. De gebakken vis is nu de oudst bereide maaltijd die we kennen.…

Waarom zijn sommige dieren geschikt als hulp bij depressie of angsten? VERDER IN DE VOLGENDE QUEST: ■ Hoe kook je aardappels het best: in een pan helemaal vol met water, of is een klein laagje al genoeg? ■ Vroeger dachten we dat je handschrift je persoonlijkheid openbaarde. Is er nog wat over van die ideeën? ■ Eind 2024 staat in Rotterdam een groot houten wooncomplex. Is bouwen met hout dan zo duurzaam? DE REDACTIE KAN VANWEGE DE ACTUALITEIT OF VANWEGE ANDERE OMSTANDIGHEDEN BESLUITEN OM ONDERWERPEN TE SCHRAPPEN OF OM ZE UIT TE STELLEN.…

Sneu levenseinde: er is een schimmel die een mierensoort in de Amerikaanse staat Florida in een soort zombie verandert. Onder invloed van de schimmel verlaat de mier haar nest, zoekt een mooi plekje en sterft. De schimmel verteert dan het insect van binnenuit en groeit als een paddenstoel uit het lijfje. Sommige van die paddenstoelen zien er wel heel bijzonder uit: er hangen ijspegelachtige vormen aan, ontdekten onderzoekers van de Universiteit Utrecht. Wat blijkt? Zo’n ‘zombieschimmel’ heeft zelf een schimmelinfectie opgelopen. En daar heeft hij ook echt last van: zodra hij geïnfecteerd is, vormt hij geen voortplantingssporen meer. De onderzoekers ontdekten met hun vondst twee nieuwe schimmelsoorten die hyperparasieten zijn, ofwel parasieten die leven van een andere parasiet.…

Ben je een lastige eter? Dan moet je misschien eens een blauw bord proberen. Onderzoekers van de University of Portsmouth (VK) gaven kieskeurige en makkelijke eters snacks in verschillende gekleurde bakjes. Voor de makkelijke eters maakte de kleur van de bakjes niets uit, maar de lastige eters hadden wel degelijk een voorkeur. Zo vonden ze de snacks uit een rode en blauwe kom wat zouter, en smaakten de snacks uit de rode kom minder goed dan uit de blauwe kom. Dat geur en textuur veel invloed hebben op of je iets lekker vindt, was al bekend. Maar dat ook kleur iets beter kan laten smaken, is nu voor het eerst bewezen.…

Het is 2073. De 22 miljoen Nederlanders wonen vooral in de steden die flink zijn uitgedijd. Fien niet, zij woont in het dan nog altijd pittoreske Wijk bij Duurstede. Ze wil op een druilerige dinsdag naar het Groninger Museum. Hoe ziet haar reis eruit? ‘Ik verwacht dat er een heel netwerk van mobiliteitshubs zal zijn ontstaan’, zegt Jeroen Fukken, directeur strategie en innovatie bij de Nederlandse Spoorwegen. ‘Je pakt bij een kleinere hub in jouw woonwijk een step of scooter of ander persoonlijk vervoermiddel om daarmee naar een station te gaan. De toekomst is dat we steeds meer verschillende vervoersmiddelen zullen gaan gebruiken als aanvulling op de trein. Al die vormen van mobiliteit regel je vanuit één digitaal platform.’ Maar zoals gezegd, de dag is druilerig, en Fien wil helemaal…

Dat ligt aan wie je het vraagt. In de oudheid werden alle planten die ‘nut’ hadden een kruid genoemd. Bekijk je het vanuit de medische kant, dan noem je alle planten met een medicinale werking een kruid. En in de keuken worden planten die voedsel op smaak kunnen brengen kruiden genoemd. Plantkundigen (toch wel de experts) hebben zo hun eigen definitie. Zij stellen dat alle planten die nauwelijks in de dikte groeien en die niet of maar heel weinig ‘verhouten’, kruiden zijn. Een plant die verhout, krijgt naarmate hij groter wordt een houtachtige structuur. Houd je die plantkundige definitie aan, dan vallen sommige planten die we graag in de keuken gebruiken, zoals rozemarijn en laurier, buiten het ‘kruidenrijk’. Hun stelen verhouten namelijk wel.…

Wie de allereerste was die dominostenen op zijn kant zette en de voorste in de rij een zetje gaf, is niet bekend. We weten wel wie de eerste was die er een show van maakte en er meteen een record mee vestigde. Dat was de 18-jarige Amerikaan Bob Speca Jr. In 1976 liet hij bij zo’n show precies 11.111 stukjes omkukelen. De aandacht die zijn record kreeg leidde tot een ware rage, waarbij domino-enthousiastelingen jarenlang probeerden elkaars records te breken. Door de populariteit van het omvergooien van dominostenen ontstond zelfs een nieuw begrip: het domino-effect. Daarmee omschrijf je een niet tegen te houden gevolg van een gebeurtenis. Dat had de persoon die als eerste dominostenen achter elkaar op een rij zette vast niet kunnen vermoeden. FLITS ■ Het wereldrecord dominostenen…

Dat lijkt vreemd inderdaad, want wij hebben een hoofd en het is geen telefoon. Maar de Nederlandse taal zit vol woorden uit een andere taal die we erg letterlijk hebben vertaald. ‘Koptelefoon’ is er zo een. Het woord stamt af van het Duitse Kopftelefon. Het is een germanisme, een vernederlandst Duits woord. Halverwege de vorige eeuw probeerden taalpuristen nog om ‘hoofdtelefoon’ gangbaar te maken. Maar op dat moment was ‘koptelefoon’ al te ver ingeburgerd. Mocht je je nog afvragen waar ‘telefoon’ dan vandaan komt: dat hebben we dan weer uit het Grieks. ‘Tèle’ betekent ‘ver’ en ‘phônè’ betekent ‘geluid’. FLITS ■ De woorden ‘omkleden’, ‘steenrijk’ en ‘zonsopgang’ zijn allemaal germanismen. ■ De Amerikaanse ingenieur Nathaniel Baldwin vond in 1910 de koptelefoon uit, zoals we die nu kennen. Hij bouwde hem…

Door een klein foutje van verder best intelligente geleerden. De Nederlandse arts Christiaan Eijkman merkte eind negentiende eeuw dat kippen én mensen die vooral witte in plaats van zilvervliesrijst aten, vaker aan de zenuwziekte beriberi leden. Blijkbaar zit er in die vliesjes een vitaal stofje voor onze gezondheid. Gelet op het lage vetgehalte van rijst, moest dit een wateroplosbaar stofje zijn. Medici noemden dit ‘Factor B’, in navolging van de eerder in boter gevonden (vetoplosbare) Factor A. Begin twintigste eeuw ontdekten scheikundigen dat er een heleboel verschillende wateroplosbare stofjes bestaan die ons lichaam nodig heeft. Elk ‘B’-stofje kreeg sindsdien zijn eigen nummer, gekoppeld aan de inmiddels ingeburgerde term vitamine. FLITS ■ Er bestaan nu acht B-vitamines, maar ooit liep de teller door tot B22. ■ Veel voormalige B-vitamines zijn van…

Ik was ongeveer drie jaar oud toen ik op een dag met uitgestrekte armpjes binnenkwam. Ik presenteerde mijn nieuwe vriendje, dat ik had ontmoet tijdens het buitenspelen: Panne. Zelf herinner ik me er niets van, maar volgens mijn ouders was dit onzichtbare vriendje maandenlang onderdeel van het gezin. Er kwam een extra bordje op tafel voor Panne en ik reageerde eens boos op mijn oma die nietsvermoedend bovenop hem ging zitten. Veel peuters en kleuters hebben op enig moment een denkbeeldig vriendje, blijkt uit studies. Van kinderen tot zeven jaar heeft zo’n 65 procent er ervaring mee, volgens psycholoog Marjorie Taylor, emeritus hoogleraar aan de University of Oregon (VS). Dat kan een onzichtbaar vriendje zijn zoals Panne, maar ook bijvoorbeeld een knuffel waarvan een kind zich inbeeldt dat het een…

Al langer is bekend dat het placeboeffect van cannabis als pijnstiller groot is. Nu ziet het Karolinska Institutet (Zweden) dat positieve media-aandacht het effect nóg groter maakt. Wetenschappers vergeleken twintig onderzoeken naar de effectiviteit van medicinale wiet. Daaruit bleek dat proefpersonen na een placebo evenveel pijnvermindering merkten als bij cannabis. Ondanks die uitkomsten bleven de studies veel aandacht krijgen. Linke soep, zeggen de onderzoekers, want de negatieve effecten van wiet mogen we niet vergeten. Vooral nu we weten dat de pijnstillende werking grotendeels tussen de oren zit.…

Na een grote boodschap het toilet doorspoelen en opgeruimd staat netjes? Nou nee. Als jij zonder erbij na te denken doortrekt, schiet een grote pluim aerosolen, minuscule druppeltjes, vanuit de pot - spet - door de ruimte. Onderzoekers van de University of Colorado (VS) brachten in een openbaar toilet met lasers de met het blote oog onzichtbare druppeltjes in beeld. De aerosolen vertrokken met een snelheid van zo’n twee meter per seconde uit de pot, het is vrijwel onmogelijk om ze te ontwijken. Verontrustend, want deze druppels dragen soms ziekteverwekkers met zich mee. Het advies is dan ook om de wc-deksel dicht te doen voordat je doorspoelt. Nu ontbreekt een deksel vaak in openbare toiletten. Misschien de boel toch nog even ophouden tot je weer thuis bent?…

Kun je wel een boost gebruiken? Overweeg dan eens een pianoles! De toetsen bespelen maakt je namelijk niet alleen scherper, het verbetert ook je stemming, blijkt uit onderzoek van de University of Bath (VK). Proefpersonen volgden elf weken lang een pianoles van een uur. Na deze periode bleken deze beginners om te beginnen beter in het verwerken van multisensorische informatie, informatie van verschillende zintuigen tegelijkertijd. Dat komt volgens de onderzoekers doordat je tijdens het pianospelen noten leest, je vingers coördineert en geluid verwerkt. Bovendien bleken de pianolessen ook grote invloed te hebben op de stemming van de proefpersonen. Zij hadden na elf weken minder last van depressieve klachten, angst of stress. Pianospelen is dan ook een goede tip tegen een dip.…

Wat voor experiment zou je willen doen? ‘Ik zou met een bulldozer grote stukken bebouwd gebied op Mauritius aan de kant willen schuiven, zodat ik daar kan graven naar overblijfselen van de dodo. Mauritius is het eiland waar de dodo leefde, en 350 jaar geleden uitstierf. Er zijn daar een aantal locaties waar ik graag zou willen zoeken naar fossielen. Alleen is dat onmogelijk, omdat ze nu bebouwd zijn met huizen of suikerrietplantages. Waarom juist die locaties interessant zijn? Ik volg de voetsporen van een amateuronderzoeker, een dameskapper op Mauritius, Louis Étienne Thirioux (1846– 1917, red.). Hij keek door een andere bril dan de meeste wetenschappers, en zocht op plekken waar wij niet zo snel zouden zoeken. Maar hij vond heel interessante dingen. Hij heeft destijds foto’s gemaakt van zijn…

Tijdens het fietsen wil je geen ingewikkelde instructies op je navigatie ontcijferen. Is ook helemaal niet veilig. De Beeline Velo 2 is een compacte fietscomputer, gevuld met de kennis van andere peddelaars, die alleen aangeeft wanneer je moet afslaan. In de app voer je de route in: een snelle, een rustige of een combinatie. Wil je zelf bepalen hoe je rijdt, dan geeft de kompasnaald alleen de richting van je bestemming aan. De Velo 2 is te combineren met sportapp Strava en past op alle soorten sturen. Info? eu.beeline.co  Prijs? circa € 95…